ΑΝΑΤΡΟΠΕΣ ΣΤO ΦΕΤΙΝΟ SERPENTINE PAVILION

Είκοσι πέντε χρόνια πραγματοποίησης πειραματικών περιπτέρων, κλείνουν φέτος στη Serpentine Gallery του Λονδίνου, με τα πρόσφατα εγκαίνια του νέου Serpentine Pavilion στο Hyde Park. Kαι αυτή τη φορά επέλεξαν μία ακόμη αρχιτέκτονα από περιφερειακές χώρες, που δεν έχει κατασκευάσει έργα στο Ηνωμένο Βασίλειο και κλήθηκε μέσα σε έξιη μήνες να το σχεδιάσει και να το υλοποιήσει στο πλαίσιο μιας εφήμερης αρχιτεκτονικής.

Πρόκειται για την Marina Tabassum από το Μπανγκλαντές, καθηγήτρια στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο του Delft στην Ολλανδία που έχει διδάξει σε πολλά πανεπιστήμια όπως στο Χάρβαρντ στις ΗΠΑ, στο Τορόντο στον Καναδά και στο BRAC στο Μπανγκλαντές, και με την αρχιτεκτονική της έχει κερδίσει πολλά βραβεία. Μεταξύ άλλων το Μετάλλιο Soane από το Ηνωμένο Βασίλειο, το Βραβείο Μνήμης Arnold Brunner από την Αμερικανική Ακαδημία Τεχνών και Γραμμάτων, το Χρυσό Μετάλλιο της Γαλλικής Ακαδημίας Αρχιτεκτονικής, όπως επίσης και το Βραβείο Αρχιτεκτονικής Aga Khan το 2016 για το Τζαμί Bait ur Rouf. Το 2024, η Tabassum συμπεριλήφθηκε στη λίστα των «100 πιο επιδραστικών ανθρώπων» του περιοδικού TIME.

Σημαντικό έργο του γραφείου της στην Ντάκα, είναι το Khudi Bari (μικροσκοπικό σπίτι) ένα αρθρωτό κινητό κατάλυμα, μία υπερυψωμένη παραδοσιακή καλύβα (εικ. 1), φτιαγμένη από τοπικά υλικά, οικονομικά προσιτή, και παράλληλα εξασφαλίζει άμεση στέγαση, στο πλαίσιο της εσωτερικής μετανάστευσης που ενισχύεται από την κλιματική αλλαγή. Το Μπανγκλαντές βρίσκεται στο πυκνοκατοικημένο δέλτα των μεγάλων ποταμών της νότιας Ασίας, όπου εκατοντάδες εκτάρια πλημυρίζουν ετησίως, αφήνοντας χιλιάδες ακτήμονες και αστέγους. Πρόκειται για μια ελαφριά κατασκευή που μπορεί να στηθεί, να αποσυναρμολογηθεί, και να μεταφερθεί αλλού από τους ίδιους τους κατοίκους χωρίς οποιοδήποτε μέσο μηχανικής ενέργειας.

Τo 2017 ο αρχιτέκτων Francis Kéré, βραβευμένος και αυτός με το βραβείο Aga Khan το 2004 και γεννημένος στο χωριό Cando, στην Burkina Faso στην Αφρική, πραγματοποίησε το δικό του Serpentine Pavilion, με αφετηρία ένα μεγάλο δένδρο στο κέντρο του χωριού του, που στη σκιά του συγκέντρωνε καθημερινά τη ζωή των κατοίκων, τα παιχνίδια των παιδιών, ενώ άλλοτε λειτουργούσε σαν σχολείο ή και σαν μικρό νοσοκομείο. Ετσι, ένα μεγάλο παραβολοειδές περσιδωτό στέγαστρο στήθηκε ανάμεσα στις καστανιές στο Hyde Park, και γύρω του διάτρητοι καμπύλοι τοίχοι, που η επεξεργασία και τα μοτίβα τους παρέπεμπαν στα υφάσματα και τα καφασωτά του τόπου του, επιτρέποντας τον φυσικό αερισμό και δημιουργώντας έναν ευχάριστο χώρο στάσης.

Η Marina Tabassum, ξεκίνησε με μια αντίστοιχη κεντρική ιδέα να πραγματοποιήσει ένα περίπτερο που βασίζεται στην αρχιτεκτονική παράδοση των τεντών της Νότιας Ασίας, που ανεγείρονται για υπαίθριες συγκεντρώσεις, κατασκευασμένες από πολύχρωμο ύφασμα που υποστηρίζεται από μπαμπού. Με αυτή την πρόθεση πραγματοποίησε ένα «κιόσκι» με τίτλο «Μια κάψουλα στον χρόνο», μία κατασκευή που αποτελείται από ξύλινα σκουρόχρωμα καμπύλα πλαίσια, που αναμεσά τους εντάσσονται ημιδιαφανείς επιφάνειες από φιμέ πλεξιγκλάς, σε σχήμα ζιγκ – ζαγκ (εικ. 3). Μία ημικάψουλα που παραπέμπει σε θερμοκήπια και θόλους εκκλησιών, με ενδιάμεσα κενά και στο κέντρο ένα μοναχικό δένδρο τοποθετημένο στον άξονα με τον πύργο της οροφής της γκαλερί. Ενα μικρό café και μια βιβλιοθήκη προσφέρουν στο κοινό τη δυνατότητα να καθίσει και να απολαύσει το εσωτερικό αυτής της κατασκευής, που φαίνεται όμως να απομακρύνεται από την αρχική της ιδέα, των τελετουργικών τεντών Shamiyana.

Οπως αποκαλύπτεται στον βρετανικό Τύπο, η Tabassum αρχικά ήλπιζε να επενδύσει την κατασκευή με λωρίδες γιούτας (φυτικές ίνες από φυτά του γένους Corchorus στην Ινδία και το Μπανγκλαντές), αλλά οι βρετανικοί κανονισμοί πυρασφάλειας και η βροχή ανέτρεψαν την ιδέα. Είναι κρίμα που το ύφασμα εγκαταλείφθηκε και αντικαταστάθηκε από φιμέ πλαστικό, που δεν θυμίζει μια εορταστική σκηνή και παραπέμπει σε κτίρια γραφείων με τη γνωστή εταιρική στιλπνότητα (εικ. 2), που έρχεται σε αντίθεση με το έργο της Tabassum στο Μπανγκλαντές. Τα κτίριά της εκεί είναι γνωστό ότι διακρίνονται για τις αδρές τοιχοποιίες από χειροποίητους πλίνθους, εμφανές σκυρόδεμα και τη χρήση λεπτού μπαμπού και κυρίως αποκαλύπτουν την ικανότητά της να κάνει πολλά με ελάχιστα μέσα.

Είναι φαίνεται μια «κοινή κατάρα» της ετήσιας ανάθεσης, όπως επισημαίνει ο κριτικός αρχιτεκτονικής Oliver Wainwright στον Guardian, όπου οι ιδέες των αρχιτεκτόνων κάποιες φορές χάνονται στη μετάφραση από την πίεση χρόνου και τους μηχανικούς και κατασκευαστές της Serpentine, Aecom και Stage One, που είναι προσανατολισμένοι στην προκατασκευή. Τα σχέδια για γήινα τούβλα και χειροποίητους θόλους αντικαθίστανται με σύνθετη ξυλεία και αστραφτερά πλεξιγκλάς. Οποιαδήποτε ελπίδα για πραγματικό πειραματισμό τελικά χάνεται, γεγονός που φαίνεται να υπονομεύει και τους καίριους στόχους της ανάθεσης.