Πετρίτης, {LF}μια αλληγορία {LF}για το τυχαίο

Ο Τζον Αλεκ Μπέικερ (1926-1987) γεννήθηκε στο Τσέλμσφορντ  της κομητείας του Εσεξ, πόλη που δεν εγκατέλειψε ποτέ, γόνος του Ουίλφρεντ και της Πάνσι. Ο πατέρας του έκανε μελέτες ηλεκτρικών εγκαταστάσεων, η μητέρα του ήταν η τυπική νοικοκυρά της μικρομεσαίας, θα λέγαμε, τάξης. Ολοκλήρωσε τις γυμνασιακές σπουδές του το 1943 και, εκδηλώνοντας την αγάπη του για την ποίηση και την όπερα, στοιχεία ασυνήθιστα στο κοινωνικό του περιβάλλον, είχε ελάχιστη ή καμία επαφή με συγγραφείς ή καλλιτέχνες του τόπου του. Ποτέ δεν εγκατέλειψε τη γενέθλια πόλη του, ποτέ δεν απομακρύνθηκε από τη γύρω περιοχή, μια ορθογώνια έκταση 500 τετραγωνικών χιλιομέτρων, που τότε διέτρεχαν αργοκίνητοι ποταμοί, σκίαζαν παμπάλαια δάση καστανιάς και έφτανε ως τις λασπωμένες παρυφές της Βόρειας Θάλασσας, μια αμιγώς παραδοσιακή αγροτική εξοχή. Σήμερα, το μεγαλύτερο τμήμα της έχει απορροφηθεί από μια οικιστική ζώνη που απέχει λιγότερο από μία ώρα από το κεντρικό Λονδίνο. Σε εκείνο το περιβάλλον, ο Μπέικερ πέτυχε με δύο μόνο λογοτεχνικά έργα, στα οποία μπορούμε να προσθέσουμε μικρό αριθμό ποιημάτων, δηλαδή σε συνολικά 350 δημοσιευμένες σελίδες, να αναδείξει την αξία της παρατήρησης της Φύσης και την ευλογία της ροής του χρόνου προς δόξα της Ζωής. Η συγγραφική φήμη του εδράζεται λοιπόν στον Πετρίτη (1967) και στον Λόφο του καλοκαιριού (1969), φήμη που προέκυψε μετά την απόφαση των εκδόσεων Collins να τα δημοσιεύσουν. Ο Πετρίτης μάλιστα βραβεύτηκε με το Duff Cooper Prize, ένα από τα σημαντικότερα λογοτεχνικά βραβεία του 1967. Την ίδια χρονιά έλαβε έπαθλο 1.200 στερλινών από το Συμβούλιο Τεχνών της κομητείας του Εσεξ.

Τόσο ο Πετρίτης όσο και ο Λόφος του καλοκαιριού συνδέονται στενά μεταξύ τους ως προς το ύφος και το περιεχόμενο: περιγράφουν τα άγρια ζώα, τα πουλιά κυρίως, τα οποία ο Μπέικερ έβλεπε, άκουγε και πλησίαζε κατά τις ημερήσιες και πολύωρες βόλτες του, οδηγώντας το ποδήλατό του μέσα από μονοπάτια, περπατώντας σε πλαγιές, βαδίζοντας αργά ανάμεσα σε δέντρα, θάμνους και ξέφωτα. Εύσωμος, μύωπας, κοινωνικός και κεφάτος, έπασχε από ρευματοειδή αρθρίτιδα από νεαρή ηλικία, αλλά δεν είχε αρρωστήσει σοβαρά παρά μόνο αφού είχε ολοκληρώσει τον Πετρίτη. Η κατάστασή του τότε είχε επιδεινωθεί: πρώτα παραμορφωμένα γόνατα και γοφοί, έπειτα αγκυλωμένα χέρια, δάχτυλα γαμψά σαν νύχια αρπακτικού, δεν μπορούσε να χρησιμοποιήσει το ποδήλατό του, η γυναίκα του τον οδηγούσε με το αυτοκίνητό τους ως κάποιο σημείο, τον άφηνε εκεί επί ώρες και επέστρεφε να τον παραλάβει με τη δύση του ήλιου. Ωστόσο, η ζωή του ήταν σχετικά φυσιολογική: διευθυντής στο υποκατάστημα του Τσέλμσφορντ της Automobile Association, εταιρείας ασφάλισης αυτοκινήτων και παροχής οδικής βοήθειας, και αργότερα διευθυντής μιας αποθήκης της εταιρείας αναψυκτικών Britvic. Παρέμεινε σε αυτή τη θέση ώσπου οι επώδυνες ενέσεις στις αρθρώσεις του και τα φάρμακα που λάβαινε για την πάθησή του τού προκάλεσαν καρκίνο, ο οποίος σύντομα τον έστειλε στον τάφο.

Η εμμονή του για τον πετρίτη, το γεράκι που είναι το ταχύτερο πουλί στον κόσμο, το οποίο κατά τις εφορμήσεις του κινείται με ταχύτητα που φτάνει τα 400 χιλιόμετρα την ώρα, δεν οφειλόταν αποκλειστικά στον θαυμασμό του για τα ιδιαίτερα και θαυμαστά χαρακτηριστικά του σώματος, του φτερώματος, της καθημερινής ζωής του, της παρουσίας του στον πλούσιο εκείνα τα χρόνια κόσμο των πτηνών σε ένα περιβάλλον που εξασφάλιζε παραδοσιακά την ισορροπία μεταξύ του χώρου και των φτερωτών πληθυσμών του. Η αγγλική κυβέρνηση είχε λάβει την απόφαση από το 1940 κιόλας να εξαφανίσει τους πετρίτες από την κομητεία του Εσεξ που έβλεπε στη Βόρεια Θάλασσα, σημείο πιθανής γερμανικής επίθεσης, επειδή η αγαπημένη τροφή τους ήταν τα ταχυδρομικά περιστέρια, εκτεταμένη χρήση των οποίων έκαναν οι ένοπλες δυνάμεις. Ετσι, 15 χρόνια αργότερα (1955), όταν ο Μπέικερ αρχίζει να συστηματοποιεί τις παρατηρήσεις του και να τις καταγράφει, ο πληθυσμός του πετρίτη βρίσκεται στα όρια προσεχούς εξαφάνισης, κατάσταση που επιβαρυνόταν από την ογκούμενη αστικοποίηση και τις αλλαγές στην αγροτική παραγωγή με μονοκαλλιέργειες, χρήση φυτοφαρμάκων και του περίφημου Ντι-ντι-τι (DDT) για την απαλλαγή από κουνούπια και άλλα έντομα, έτσι που οι πετρίτες υπέφεραν από αρρώστιες και τα κελύφη των αβγών τους ήταν εύθραυστα.

Η εμμονή του λοιπόν κατέληγε στη συστηματική καταγραφή των ημερήσιων παρατηρήσεών του. Ετσι, κατά την επιστροφή στο σπίτι του σημείωνε αναλυτικά τα σχόλιά του, 1.600 σελίδες, από τις οποίες κράτησε και συνόψισε όσες σχετίζονταν με τη χρονική περίοδο από την 1η Οκτωβρίου 1962 ως τις 4 Απριλίου 1963. Αυτές αποτελούν τον κορμό του έργου του. Σε αυτές ανθεί ένας υμνητικός λόγος, μια συνεχής ροή αυθορμητισμού, η έκσταση μπροστά στο τυχαίο των γεγονότων, που δεν είναι άλλο από την αναγνώριση της Ανάγκης, η οποία διατρέχει το κάλλος του Κόσμου.

Πενήντα χρόνια μετά την πρώτη έκδοση του Πετρίτη κυκλοφόρησε η λεγόμενη «τιμητική έκδοση» (2017) από τον οίκο Harper Collins Publishers, που περιλαμβάνει εκτενή εισαγωγή και λεπτομερές επίμετρο, σημειώσεις για τον βίο και αναλύσεις για το έργο του Μπέικερ, καθώς και ένα σύντομο κείμενό του με τίτλο Στην ακτή του Εσεξ, όπου συνοψίζει τους φόβους του: «Η άγρια ζωή είναι ένας στριμωγμένος ταύρος που τον έχει τρυπήσει η λόγχη του ταυρομάχου και, σαστισμένος από τον πόνο, περιμένει τη λύτρωση από το τελετουργικό ξίφος».

Η ελληνική έκδοση ακολουθεί τα περιεχόμενα της «τιμητικής έκδοσης» και είναι άξια θαυμασμού, καθώς η μεταφράστρια Μαργαρίτα Ζαχαριάδου έχει πετύχει να αποδώσει με απόλυτη ακρίβεια τον ρέοντα λόγο του Μπέικερ και τα αναρίθμητα επίσημα και παραδοσιακά ονόματα εκατοντάδων πτηνών. Η βοήθεια που της προσφέρθηκε από τον επίσημο δίγλωσσο κατάλογο της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας και τα στελέχη της Ρούλα Τρίγκου και Σπύρο Σκαρέα δεν έχει αφήσει κανένα περιθώριο λάθους.

Οσο για τον πετρίτη, θανατώνεται παράνομα κάθε χρόνο στις περιοχές κυνηγιού της πέρδικας, η οποία αποτελεί προσφιλές του θήραμα και οι πληθυσμοί του στις λοφώδεις περιοχές βρίσκονται σε κάμψη, καθώς οι δασικές και θαμνώδεις εκτάσεις περιορίζονται. Ανακούφιση μπορεί να θεωρηθεί το γεγονός ότι ο πετρίτης έχει πλέον μετοικήσει στις πόλεις και στις υποδομές τους. Το 1980 αναφέρεται ότι ένα ζευγάρι φώλιαζε στον καθεδρικό ναό του Τσίστερτερ, το 1991 οκτώ ζευγάρια ζούσαν σε ανθρώπινες κατασκευές, τα οποία αυξήθηκαν σε 62, και το 2014 καταμετρήθηκαν 180 ζευγάρια σε καμπαναριά, κεραίες, πύργους ψύξης ενός παροπλισμένου πυρηνικού σταθμού. «Τώρα, το μόνο που μπορούμε να κάνουμε», σημείωνε ο Μπέικερ, «είναι να προσπαθήσουμε να γλιτώσουμε ό,τι θα έχει απομείνει. Τότε τα πουλιά θα μπορούν ακόμα να φωνάζουν, ας μη φτάνει μέχρι τα αφτιά μας ο ήχος τους… θα αντέξουν το σκοτάδι της τυραννίας μας, θα πετάξουν ξανά προς τον ήλιο, όταν εμείς δεν θα υπάρχουμε πια».

Σκίζει τη ράχη ή το θώρακα {LF}του πουλιού σαν μαχαίρι

Ο πετρίτης «βουτάει» για να σκοτώσει τη λεία του. Φτάνοντας κοντά, τα πόδια του τεντώνονται προς τα μπρος και φέρνει τα δάχτυλά του κάτω από το θώρακα. Τα τρία μπροστινά δάχτυλα είναι κλειστά για να μην ενοχλούν, και μόνο το μακρύ πίσω δάχτυλο προεξέχει. Ο πετρίτης περνά κοντά απ’ το πουλί, σχεδόν το αγγίζει με το σώμα του, ενώ ακόμα κινείται ταχύτατα. Το τεντωμένο πίσω δάχτυλο (καμιά φορά και τα δύο πίσω δάχτυλα) σκίζει τη ράχη ή το θώρακα του πουλιού σαν μαχαίρι.

Τη στιγμή της πρόσκρουσης, ο πετρίτης σηκώνει τις φτερούγες του πάνω από τη ράχη. Εάν το πλήγμα είναι καθαρό – συνήθως έχουμε ή ισχυρό πλήγμα ή πλήρη αστοχία – το θύμα πεθαίνει ακαριαία από το σοκ ή απ’ τη διάτρηση κάποιου ζωτικού οργάνου. Ο πετρίτης έχει βάρος από 570 έως 1.150 γραμμάρια· όταν αυτό το βάρος πέφτει από τα 30 μέτρα, μπορεί να σκοτώσει οποιοδήποτε πουλί, εκτός από τα πολύ μεγάλα: βαρβάρες, φασιανοί και γιγαντόγλαροι συνήθως υποκύπτουν σε εφορμήσεις από τα 150 μέτρα τουλάχιστον. Κάποιες φορές ο πετρίτης συλλαμβάνει το θύμα κι έπειτα το αφήνει να πέσει στο έδαφος, παραζαλισμένο αλλά ακόμα ζωντανό· εναλλακτικά, μπορεί να το πιάσει στα νύχια του και να το μεταφέρει σ’ ένα κατάλληλο σημείο για να το καταναλώσει. Ο πετρίτης τσακίζει το λαιμό του θύματος με το ράμφος του, είτε καθώς το μεταφέρει, είτε αμέσως μόλις προσγειωθεί. Δεν υπάρχει σαρκοβόρο πλάσμα πιο επιδέξιο αλλά και πιο σπλαχνικό από τον πετρίτη. Η ευσπλαχνία του δεν είναι εσκεμμένη· απλώς αυτό είναι φτιαγμένος να κάνει. Με τον ίδιο τρόπο σκοτώνουν τις λείες τους οι κορακοκυνηγοί στο Καίνιξμπεργκ. Αφού παρασύρουν τα κοράκια στα δίχτυα τους, τα σκοτώνουν δαγκώνοντάς τα στο λαιμό και κόβοντας με τα δόντια τους τη σπονδυλική τους στήλη.

Πριν ξεκινήσει να τρώει, ο πετρίτης ξεπουπουλιάζει τη λεία του. Η έκταση του ξεπουπουλιάσματος ποικίλλει, όχι μόνο ανάλογα με το πόσο πεινάει ο πετρίτης αλλά και σύμφωνα με τις ατομικές του συνήθειες. Κάποιοι πετρίτες ξεπουπουλιάζουν πλήρως το θήραμα, άλλοι τραβούν απλώς μερικά φτερά με το ράμφος τους. Οι πετρίτες ακινητοποιούν τη λεία τους πατώντας επάνω της, ενώ ταυτόχρονα την κρατούν με το νύχι του εσωτερικού δακτύλου τού ενός ή και των δύο ποδιών. Το ξεπουπούλιασμα διαρκεί τρία με τέσσερα λεπτά· η κατανάλωση της λείας, από δέκα λεπτά έως μισή ώρα, ανάλογα με το μέγεθος του θηράματος: δέκα λεπτά αν πρόκειται για κεδρότσιχλα ή κοκκινοσκέλη, μισή ώρα για φασιανό ή για πρασινοκέφαλη πάπια (σελ. 52-53).