«Ενα σπουδαίο έργο ξεπερνάει πάντα τη στιγμή»

Ερωτες, ίντριγκες, ψίθυροι, σκιές και φλογισμένα όνειρα ζωντανεύουν από σήμερα στη σκηνή της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών. Ο «Δον Κάρλος» του Φρίντριχ Σίλερ έρχεται σηματοδοτώντας την πρώτη μεγάλη πρεμιέρα του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος για τη φετινή σεζόν. Ο Γιάννης Χουβαρδάς σκηνοθετεί το γνωστό έργο του σημαντικού ρομαντικού ποιητή της γερμανικής λογοτεχνίας μέσα από μια καινοτόμα οπτική, υπογράφοντας παράλληλα τη διασκευή, τη δραματουργική και σκηνική επεξεργασία της μετάφρασης του Γιώργου Δεπάστα.

Με το «Δον Κάρλος» ο Γιάννης Χουβαρδάς ολοκληρώνει τη σκηνοθετική του τετραλογία, η οποία εστιάζει στην ηθική και πνευματική εξόντωση του ανθρώπου μέσα σε μια ανδροκρατούμενη κοινωνία, παντελώς διεφθαρμένη από την εξουσία και το χρήμα, αδυνατώντας να βρει την ισορροπία και το μέτρο. «Η ματιά του θα έλεγα ότι έχει κάτι εξπρεσιονιστικό. Εχει πάρει κάποια πράγματα που θεωρεί κεντρικά και τα έχει τεντώσει, τα έχει αναδείξει στη μορφή τους, είτε αυτό είναι στο κοστούμι είτε στο φως, και κάπως έχουν μια συνέπεια και μια εσωτερική συνοχή αισθητικά. Επειδή υπάρχει ο συνδυασμός της εξωτερικής μορφής που έχει κάτι που βγαίνει μπροστά με οξύτητα, σε συνδυασμό με πολλή ευαισθησία, επειδή μιλάμε με μικρόφωνα, υπάρχει πολύ στην παράσταση ένας εσωτερικός τόνος. Αυτή η αντίθεση παράγει μια ενέργεια που έχει ενδιαφέρον» δηλώνει στα «Πρόσωπα» ο Χάρης Φραγκούλης, ο οποίος υποδύεται τον πρωταγωνιστικό ήρωα.

Η ιστορία του έργου τοποθετείται στην Ισπανία του 16ου αιώνα, όπου η φοβερή εξουσία του βασιλιά Φιλίππου Β’ και η δύναμη της Ιεράς Εξέτασης καταδυναστεύουν τα πάντα. Σε αυτό το κλίμα, η καρδιά του νεαρού Δον Κάρλος βαραίνει και αποφεύγει τον μονάρχη πατέρα του. Ανήμπορος να διαχειριστεί τα πάθη του, εναποθέτει τις ελπίδες του στον αδελφικό του φίλο μαρκήσιο Πόζα, ο οποίος βάζει σε εφαρμογή ένα σχέδιο για την ανατροπή της κρατικής τρομοκρατίας του Φιλίππου. «Προσπαθώ να φανταστώ την ορμή αυτού του νέου, την πυκνότητα και τη θύελλα που έχει μια τέτοια ψυχή. Οπως και μια αθωότητα που πρέπει να ξανανοηματοδοτήσω γιατί στην εποχή μας ξέρουμε πιο πολλά πράγματα για το άγγιγμα, τα μάτια, τον έρωτα. Ο Δον Κάρλος όλα αυτά τα πρωτοσυναντάει και είναι πολύ μεγάλα και αβυσσαλέα, όπως πραγματικά είναι δηλαδή. Στην εποχή μας νομίζουμε ότι ξέρουμε κάτι το οποίο πρέπει να παταχθεί» αναφέρει.

ΣΑΝ ΣΕ ΚΛΟΥΒΙ. Στην παράσταση, ο πρίγκιπας γίνεται το σύμβολο του νεανικού ιδεαλισμού, αφού με την καρδιά του γεμάτη ευαισθησία και ανάγκη για δράση και ζωή ασφυκτιά στο πλαίσιο που τον έχει βάλει ο πατέρας του. «Υπάρχει ένα καθεστώς το οποίο τον εμποδίζει από την πραγματικότητα. Είναι σαν σε κλουβί. Από εκεί προέρχεται η ανάγκη του να πάει στη Φλάνδρα να δει τους πραγματικούς ανθρώπους. Πολύ ισχυρές ιδεολογίες, όπως της Ιεράς Εξέτασης, τον εμποδίζουν από το να έχει επαφή με αυτό που είναι πραγματικά η ζωή. Εκείνος έχει συναίσθηση του ότι αν μείνει στην Ισπανία και μεγαλώσει, θα χάσει το νήμα. Γιατί γύρω του είναι άνθρωποι πιο μεγάλοι που φαίνεται να το έχουν πάθει αυτό. Νομίζω ότι ξέρει ότι εκεί είναι σαν ένας μεγάλος τάφος όπου δευτερόλεπτο με δευτερόλεπτο πεθαίνει, χάνει την επαφή του με την πραγματική ζωή. Γι’ αυτό και βιάζεται να φύγει, γιατί ξέρει ότι σε λίγο θα έχει χωθεί για τα καλά μέσα σε ένα ιδεοληπτικό πράγμα» τονίζει ο ηθοποιός.

Σε πρώτο επίπεδο, το «Δον Κάρλος» είναι ένα οικογενειακό δράμα αφού περιγράφονται οι σχέσεις μεταξύ του γηραιού βασιλιά Φιλίππου Β’, της τρίτης του συζύγου Ελισάβετ των Βαλουά και του γιου του από τον πρώτο του γάμο, ο οποίος είναι ερωτευμένος με τη μητριά του. Ωστόσο, η σύγκρουση μεταξύ πατέρα και γιου δεν περιορίζεται στην ιδιωτική τους ζωή, λαμβάνοντας ευρείες πολιτικές προεκτάσεις. «Η σχέση του πατέρα με τον γιο δεν μπορεί παρά να είναι διττή. Δηλαδή, αν θέλεις να προχωρήσεις, κάτι πρέπει να σκοτώσεις μέσα σου και να αγαπήσεις κιόλας. Επειδή είναι έτσι η δομή του ανθρώπου που θέλει να είναι ξεκάθαρα τα πράγματα για να μπορεί να προχωρήσει, υπάρχουν οι τάσεις της πλήρους υποταγής στον πατέρα ή καμία σχέση μαζί του, που είναι και πιο πολύ της μόδας. Η απόρριψη είναι και δείγμα των εποχών. Νομίζω ότι όσο πιο παρακμιακή είναι η εποχή τόσο πιο πολύ γίνεται αυτό σε διάφορες ιστορικές στιγμές. Γιατί η κάθε εποχή νομίζει ότι αυτή φέρει την απόλυτη αλήθεια και η προηγούμενη ότι ήταν το απόλυτο σκοτάδι. Αυτό δεν οδηγεί πουθενά, γιατί άμα χάσεις το νήμα σου τελείωσες. Δεν μπορείς να πας σε αυτό που έχεις στο μυαλό σου, σε μια πρόοδο, χωρίς να ξέρεις τι κουβαλάς και από πού έρχεσαι. Οπότε θέλει έναν δύσκολο δρόμο που πρέπει να σκοτώσεις και να πεις ότι δεν είσαι ο μπαμπάς σου, αλλά δεν μπορείς να πεις ότι έχεις απαλλαγεί από εκείνον. Είσαι ένα τελείως άλλο πρόσωπο, αλλά πρέπει κάπως να τον συμπεριλάβεις κι εκείνον. Πρέπει να πεις ότι είσαι κι εκείνος. Νομίζω ότι ο συγκεκριμένος τρόπος είναι ο πιο σωστός για να μην καταλήξεις να είσαι ο μπαμπάς σου στο τέλος. Συνήθως λες ότι δεν είσαι καθόλου αυτός και μετά από δέκα χρόνια καταλήγεις εντελώς αυτός» επισημαίνει ο Χάρης Φραγκούλης.

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΙ. Αναπτύσσοντας ο Σίλερ στο κείμενό του μια ιδιαιτέρως σύνθετη πλοκή αλλά και πολυδιάστατους χαρακτήρες, επαναφέρει κρίσιμους διαχρονικούς προβληματισμούς σχετικά με τη σύγκρουση της απόλυτης εξουσίας με την ελεύθερη δράση, του αυταρχισμού με την ανυπακοή και του ιδεαλισμού με την πραγματικότητα. «Από τη στιγμή που υπάρχουν καταπίεση, θεσμοί, εξουσία, κοινωνική αδικία, γίνονται συσχετισμοί με το σήμερα. Το ότι δεν έχουμε Ιερά Εξέταση πια δεν σημαίνει ότι έχουμε απαλλαγεί. Πρέπει να βρεις ποια είναι η Ιερά Εξέταση στο τώρα. Μπορεί να μην υπάρχει η αυθεντία του Πάπα γιατί έχει αλλάξει το κοινωνικό σύστημα, αλλά υπάρχουν άλλες αυθεντίες. Δε νομίζω ότι υπάρχει κάποιο χάσμα ώστε να μη βρεις μια συνοχή με το έργο και να μην μπορείς να ταυτιστείς. Η μορφή του πατέρα για την Ελλάδα λέει πολλά πράγματα για το τι είναι η οικογένεια και πόσο δεν έχουμε ξεμπερδέψει με το μοτίβο του πατέρα και της μητέρας από πάνω μας. Εχει πολλούς προβληματισμούς μέσα το έργο. Αλλωστε, ένα σπουδαίο έργο ξεπερνάει πάντα τη στιγμή και πάει σε κάτι υπαρξιακό. Πάντα καλύπτει κάτι γιατί μιλάει για την ουσία του ανθρώπου, την προδοσία, τη φιλία, την πίστη που είναι συνέχεια μέσα μας. Αυτή η ουσία είναι ίδια πάντα. Δηλαδή το ότι φοβάται κάποιος, ότι θέλει να ανήκει σε ένα σύνολο, ότι τρέμει να βγει μόνος του με μια γνώμη ή με μια κρίση και να είναι ξεκρέμαστος» υπογραμμίζει ο πρωταγωνιστής.

Ο ήρωάς του πορεύεται στη ζωή του αναζητώντας κάτι που θα δώσει νόημα στη ζωή του, πέρα από την εξουσία του πατέρα του. Οι απογοητεύσεις του και οι αναζητήσεις του πώς ηχούν άραγε σε μια σύγχρονη κοινωνία που είναι συχνά αποπροσανατολισμένη; «Νομίζω ότι το βασικό πράγμα που ζητάει αυτός είναι η δίψα για ζωή. Νομίζω ότι κι εμείς όλοι διψάμε. Αφού περπατάει, υπάρχει ο άνθρωπος, διψάει. Το θέμα είναι αν θα ξεδιψάσει, για παράδειγμα, επειδή θα αγοράσει πισίνα. Οταν διψάς για κάτι και δεν το έχεις καταφέρει, σε κινεί η δίψα. Οταν όμως τελικά τα καταφέρεις κι έχεις σπίτια και πισίνες, δεν ξέρω κατά πόσο έχεις ξεδιψάσει. Γενικά το σύστημα αυτό υποστηρίζει ότι τη χαρά θα τη βρεις από την κατανάλωση και την ελευθερία από τη δυνατότητα επιλογών και όχι με το ότι δεν έχω πια ανάγκες, άρα είμαι πιο ελεύθερος. Δεν βλέπω όμως ευτυχισμένο τον κόσμο μέσα από αυτό. Φυσικά είναι και δυστυχισμένος γιατί πεινάει, έχει δυσκολίες, δεν τα βγάζει πέρα. Ο προβληματισμός είναι τι έχει νόημα, ποια είναι η ουσία, τι σου δίνει χαρά, ρε παιδί μου, στη ζωή σου. Αυτό νομίζω είναι ένα ερώτημα πολύ αφελές και παιδαριώδες, το οποίο όμως δεν το βλέπω να “ανθίζει”, να υπάρχει ακόμα και κοινωνικά. Δεν βλέπω να αναρωτιέται κανείς στην τηλεόραση τι δίνει χαρά στον καθένα μας, αλλά τι παπούτσια φόρεσε ο τάδε και ποιος πήγε με ποιον. Δεν θα βρει όμως συνοχή από εκεί η κοινωνία. Πρέπει να δούμε ή να παραδεχτούμε ότι δεν μας κάνει χαρούμενους το ότι μπορούμε να έχουμε γνώμη για όλα ή να αγοράσουμε πολλά διαφορετικά παπούτσια» καταλήγει ο Χάρης Φραγκούλης.