Ο αιχμάλωτος ανταποκριτής

Πρόκειται για μια φωτογραφία που είναι πολύτιμη για μένα. Τραβήχτηκε το 2016 έξω από ένα εστιατόριο του Μανχάταν και σε αυτήν αποτυπώνονται τέσσερις νέοι άνθρωποι και εγώ, με όλους μας να χαμογελάμε. Ηταν η περίοδος που ολοκλήρωνα την τετραετή θητεία μου ως συντάκτης των «New York Times» και καθένας από αυτούς τους ταλαντούχους δημοσιογράφους – μαζί με έναν ακόμη που δεν είχε καταφέρει να παραβρεθεί στο δείπνο – είχαν υπάρξει συνεργάτες μου κάποια στιγμή στη διάρκεια αυτής της τετραετίας.

Σχεδόν οκτώ χρόνια αργότερα, συνεχίζω να παρακολουθώ την πορεία τους. Δύο συνεχίζουν να εργάζονται στους «Times». Ενας γνώρισε πρόσφατα τη χαρά από τη γέννηση του πρώτου του παιδιού. Μία ακόμη αγόρασε σπίτι, μαζί με τον σύζυγό της, μετά τη μετακόμισή της στο Σιάτλ.

Τέλος, κατά τραγικό τρόπο, ένας από αυτούς – ο 32 ετών σήμερα Ιβάν Γκέρσκοβιτς – βρίσκεται φυλακισμένος στη Ρωσία, κατηγορούμενος παράλογα από το καθεστώς Πούτιν για κατασκοπεία, ενώ έκανε τη δουλειά του ως ανταποκριτής του γραφείου της «Wall Street Journal» στη Μόσχα. Ο Ιβάν, ο οποίος συνελήφθη πέρυσι τέτοιο μήνα, περνά τον καιρό του σε ένα κελί στις φυλακές του Λεφόρτοβο, μην έχοντας παρά ελάχιστες επαφές με ανθρώπους και χωρίς πρακτικά δυνατότητα να μετακινείται.

Είναι ο πρώτος αμερικανός δημοσιογράφος ο οποίος κατηγορείται για κατασκοπεία μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, έστω κι αν είναι βέβαιο πως ο Ιβάν δεν είναι κατάσκοπος. Η κυβέρνηση Μπάιντεν έχει χαρακτηρίσει γελοίες τις σε βάρος του κατηγορίες. Η δημοσιογραφία δεν αποτελεί έγκλημα. Με βάση όσα γνωρίζω, δεν υπάρχει άμεση προοπτική απελευθέρωσής του. Ολοι κατανοούν πως είναι ένας όμηρος στα χέρια του Πούτιν, ο οποίος έχει αφήσει να εννοηθεί πως θα τον ανταλλάξει με ένα ρώσο δολοφόνο, τον Βάντιμ Κράσικοφ, ο οποίος είναι φυλακισμένος στη Γερμανία. Στο μεταξύ, βεβαίως, η ζωή του Ιβάν περνά. Προφανώς, ο πόνος που αισθάνομαι εγώ δεν μπορεί να συγκριθεί με εκείνον των γονιών του, της αδελφής του και των πιο στενών φίλων του. Ούτε και με τις δυσκολίες που έχει βιώσει αυτός ο ταλαντούχος, ηθικός και εξαιρετικός νέος δημοσιογράφος. Το προσωπικό κόστος είναι τεράστιο, όμως πίσω από αυτό υπάρχει ένα μεγαλύτερο ζήτημα: Το κόστος για την ελεύθερη διακίνηση των πληροφοριών από και προς τη Ρωσία και για την παγκόσμια ελευθερία του Τύπου. Πρόκειται για έννοιες που μπορεί να ακούγονται θεωρητικές, όμως έχουν αξία στον πραγματικό κόσμο, όπως μου είπαν αυτή την εβδομάδα δύο στενοί φίλοι του Ιβάν.

Αξίζει να σημειωθεί πως, αν και η σχέση τους προέκυψε κατά τη διάρκεια της εργασίας τους ως ρεπόρτερ με έδρα τη Μόσχα, κανείς από τους δύο δεν βρίσκεται σήμερα στη Ρωσία.

«Οταν συνελήφθη ο Ιβάν, ένιωσα ένα τεράστιο σοκ, τόσο σε προσωπικό όσο και σε δημοσιογραφικό επίπεδο», είπε ο Αντον Τρογιανόφσκι των «New York Times», από τη σημερινή του έδρα, στο Βερολίνο. «Το εκλάβαμε ως ένα μήνυμα ότι οι κίνδυνοι ήταν πολύ σοβαροί για όσους μεταδίδαμε ειδήσεις από εκεί».

Είναι γεγονός πως η Ρωσία έχει πάψει εδώ και χρόνια να αποτελεί ασφαλές μέρος για τους δημοσιογράφους. Σε ένα πρόσφατο σχετικό θέμα τους αναφορικά με τον Γκέρσκοβιτς, το περιοδικό «Time» έγραψε ότι τουλάχιστον 39 εργαζόμενοι σε ΜΜΕ έχουν δολοφονηθεί στη Ρωσία από το 1992. Παρ’ όλα αυτά, μέχρι τη σύλληψη του Ιβάν, οι διαπιστευμένοι αμερικανοί δημοσιογράφοι αισθάνονταν σχετικά ασφαλείς.

Αυτό δεν ισχύει πια. Ως συνέπεια της σύλληψής του – μαζί με άλλα σήματα κινδύνου, όπως οι νόμοι του Βλαντίμιρ Πούτιν που επιτρέπουν εκτεταμένη λογοκρισία που ψηφίστηκαν πέρυσι – πολλά από τα δυτικά μίντια έχουν καταργήσει τις από μακρόν υπάρχουσες θέσεις τους στη Ρωσία. Οπως μου είπε ο Πιοτρ Ζάουερ της «Guardian», έχει καταφέρει να στέλνει ανταποκρίσεις για τη Ρωσία από διάφορα σημεία, όπως την Αρμενία, τη Φινλανδία και τη Γεωργία, όμως θεωρεί εξαιρετικά δυσάρεστους αυτούς τους περιορισμούς. «Υπάρχει τρόπος να στέλνει κανείς ανταποκρίσεις για τη Ρωσία από το εξωτερικό, τίποτα όμως δεν μπορεί να συγκριθεί με την επιτόπια παρουσία», πρόσθεσε. Επισήμανε δε ότι αισθάνθηκε έντονα αυτή τη διαφορά πριν από δύο εβδομάδες, όταν χιλιάδες Ρώσοι εμφανίστηκαν διαμαρτυρόμενοι, παρά την ισχυρή αστυνομική παρουσία, κατά τη διάρκεια της κηδείας του Αλεξέι Ναβάλνι. «Ερχεται κάποια στιγμή που αισθάνεσαι ότι θα ήθελες να ήσουν εκεί», τονίζει.

Αυτή η κατάσταση είναι, βεβαίως, σχεδιασμένη. Ο Πούτιν θέλει να κυριαρχεί το δικό του μήνυμα, χωρίς παρέμβαση των δυτικών μίντια. Ο Ιβάν, του οποίου οι γονείς μετανάστευσαν από τη Ρωσία στην Αμερική στα τέλη της δεκαετίας του ’70, μιλά πολύ καλά τη ρωσική γλώσσα. Σε ένα άρθρο του στους «New York Times», ο Τρογιανόφσκι απέδωσε τα εύσημα στην «υπόσχεση του Ιβάν να μεταφέρει στον κόσμο την περίπλοκη ιστορία της Ρωσίας», αποτυπώνοντας τις ρίζες της ισχύος του Πούτιν και εκείνους τους Ρώσους οι οποίοι αμφισβήτησαν την πορεία της χώρας τους προς τον αυταρχισμό.

Οπως μου είπαν οι δύο φίλοι του Ιβάν από την «Guardian» και τους «New York Times», είναι κρίσιμο να μην επιτρέψουμε να ξεχαστεί καθώς έχουμε μπει στον δεύτερο χρόνο της φυλάκισής του. Ζητούν να τον έχουμε διαρκώς στο μυαλό μας – αυτό ζητώ, επίσης, εγώ.