Ο Καβάφης και ο Πλούταρχος

«Ο Καβάφης δεν χρειαζόταν να συμβουλευτεί αρχαίες πηγές για να ανακτήσει τις ιστορικές πληροφορίες για τον Καισαρίωνα. Αρκούσε να ανοίξει το Λεξικό [Dictionary of Greek and Roman Biography] του William Smith (1880, σ. 556) που υπάρχει ακόμη στη βιβλιοθήκη του Καβάφη, για να μάθει τα περισσότερα από τα στοιχεία που γνωρίζουμε για το αγόρι αυτό από τον Δίωνα τον Κάσσιο, τον Σουητώνιο και τον Πλούταρχο. Ο ποιητής δεν χρειάστηκε να καταφύγει στον Πλούταρχο ούτε για τη λέξη “πολυκαισαρίη”, διότι υπάρχει ως λήμμα στο Ελληνικό Λεξικό [Greek Lexicon of the Roman and Byzantine Periods] του E. A. Sophocles (1870, 905), το οποίο επίσης σώζεται στη βιβλιοθήκη του Καβάφη».

Το ποίημα ως σύνολο διακειμένων

Το παραπάνω απόσπασμα προέρχεται από το πρόσφατο βιβλίο του Τάκη Καγιαλή, Cavafy’s Hellenistic Antquities: History, Archaeology, Empire, Palgrave Macmillan 2024. Οι «πηγές» των καβαφικών ποιημάτων παραμένουν σταθερό ερευνητικό ενδιαφέρον. Η πρόσληψη της αρχαιότητας εγείρει συχνά ερωτήματα όσον αφορά την προέλευση της έμπνευσης του ποιητή, όπως: αν είχε υπόψιν του ένα αρχαίο κείμενο, αν δούλεψε με το πρωτότυπο κείμενο ή με κάποια μετάφραση, αν είχε υπόψιν του μια θεματική απόδοση ή περίληψη του πρωτοτύπου, σαν κι αυτές που απαντούν σε αρχαιογνωστικά εγχειρίδια, και τέλος αν τα στοιχεία που προϋποθέτει το ποίημα προέρχονται από μια δευτερεύουσα πηγή που αφομοίωσε ένα αρχαίο κείμενο και αναδιατύπωσε το περιεχόμενό του ως ιστορική πληροφορία. Η πρόσληψη δηλαδή ενός αρχαίου κειμένου μπορεί να είναι είτε ευθεία είτε έμμεση. Η απάντηση δεν είναι πάντοτε εύκολη αλλά η ερευνητική μικροχειρουργική μπορεί να κάνει θαύματα, εφόσον υπάρχει έστω και η ελάχιστη ένδειξη.

Γιατί είναι όμως τόσο σημαντικό να εντοπίσουμε την αφετηρία της ποιητικής έμπνευσης; Η τελική μορφή ενός ποιήματος μπορεί να περιλαμβάνει διάφορα στάδια, δηλαδή την αρχική ιδέα και προγενέστερες μορφές του ή σχεδιάσματα. Η γνώση όλων των σταδίων μάς επιτρέπει να κατανοήσουμε καλύτερα την οριστική μορφή του, είτε πρόκειται για νοηματικές είτε για αισθητικές επιλογές, καθώς ανακαλούν πληροφορίες, επιλύουν προβλήματα και προκαλούν ερωτήματα που ούτε καν τα φανταζόμασταν. Αξιολογούμε δηλαδή καλύτερα μια ποιητική δημιουργία όταν την εξετάζουμε στην ολότητά της, όταν λαμβάνουμε υπόψιν μας το σύνολο των διακειμένων που τη συγκροτούν. Μάλιστα, πτυχές του τελικού κειμένου μπορεί να φωτιστούν ακόμη και από τα συμφραζόμενα ενός διακειμένου, τα οποία η ανάγνωση συμπαρασύρει. Οσο μεγαλύτερο μέρος από το αρχείο ενός δημιουργού σώζεται, τόσο διευρύνεται το ερευνητικό πεδίο του μελετητή, που με τη σειρά του ενημερώνει τον αναγνώστη.

Το λεξικό ή ο Πλούταρχος;

Η υπόθεση που παρέθεσα στην αρχή διατυπώνει τη βεβαιότητα ότι ο Καβάφης άντλησε όλες τις πληροφορίες του για τη σύνθεση του «Καισαρίωνα» (1918) αποκλειστικά από δευτερεύουσες ιστορικές πηγές. Αυτό ισχύει βέβαια για τη «συλλογή επιγραφών» που παίρνει στα χέρια του ο ποιητής. Γνωρίζουμε πια ότι ήταν το βιβλίο του J. P. Mahaffy, The Empire of the Ptolemies, σύμφωνα με την υπόθεση του Στρατή Τσίρκα, την οποία επιβεβαίωσε η δημοσίευση της πρώτης μορφής του ποιήματος (1914) από τη Renata Lavagnini και ενίσχυσε με επιχειρήματα ο Τάκης Καγιαλής. Γνωρίζουμε, ακόμη, ποια ήταν αυτή η «μικρή κι ασήμαντη μνεία» που τράβηξε την προσοχή του ομιλητή, όπως εξήγησα σε δική μου δημοσίευση.

Αφήνοντας κατά μέρος το υπόλοιπο ποίημα, θα σταθώ στην ενσωμάτωση στο τελευταίο δίστιχο της λέξης «πολυκαισαρίη» που με τα συμφραζόμενά της απαντά μόνο στον Αντώνιο του Πλουτάρχου. Ας δούμε τα ιστορικά γεγονότα. Μετά την αυτοκτονία του Μάρκου Αντωνίου και της Κλεοπάτρας, ο Οκταβιανός Καίσαρ (μετέπειτα Αύγουστος) διέταξε την εκτέλεση και τον αποκεφαλισμό του Αντυλλου, του μεγαλύτερου γιου του Αντωνίου και της Φουλβίας. Είχε έλθει η σειρά του έφηβου Καισαρίωνα, φημολογούμενου γιου του Ιουλίου Καίσαρα και της Κλεοπάτρας με την οποία συμβασίλευε (Πλουτάρχου Αντώνιος 54,6-7). Πριν αποφασίσει ο Οκταβιανός (81,5 βουλευομένου δὲ Καίσαρος), παρενέβη ο φιλόσοφος και δάσκαλός του Αρειος ο Δίδυμος και του υπέδειξε ότι «δεν είναι καλό να υπάρχουν πολλοί Καίσαρες» (Ἄρειον εἰπεῖν λέγουσιν· οὐκ ἀγαθὸν πολυκαισαρίη). Τον προειδοποίησε δηλαδή ότι δεν ήταν φρόνιμο να χαρίσει τη ζωή σε έναν μελλοντικό διεκδικητή της εξουσίας του.

Η υπόθεση ότι ο Καβάφης άντλησε την αναφορά στην «πολυκαισαρίη» από το λεξικό του Sophocles δεν ευσταθεί. Το σχετικό λήμμα δεν περιλαμβάνει τα συμφραζόμενα της λέξης, τα οποία ο Καβάφης γνώριζε και μνημονεύει σε διάφορες παραλλαγές στα σχεδιάσματα της πρώτης μορφής του ποιήματος: «πριν πει ο κ[τηνώδης] (κτηνωδέστατος) σοφιστής (Αρειος) το “πολυκαισαρίη”». Ακόμη, όπως μας πληροφορεί η Μιχαήλα Καραμπίνη – Ιατρού, που κατέγραψε και επιμελήθηκε τη Βιβλιοθήκη Κ. Π. Καβάφη, το λεξικό είναι «μερικά κομμένο». Και μια απορία: καταφεύγουμε στο λεξικό όταν ήδη γνωρίζουμε μια λέξη και αναζητούμε τη σημασία της. Τι ισχύει στην περίπτωση του Καβάφη;

Ας εξετάσουμε λοιπόν το άλλο ενδεχόμενο. Γνωρίζουμε ότι ο Καβάφης είχε στη βιβλιοθήκη του τον Αντώνιο του Πλουτάρχου (στη στερεότυπη έκδοση του Carolus Sintenis, Λειψία, Teubner 1872, τόμος τέταρτος των Παράλληλων βίων). Γνωρίζουμε ότι τον διάβαζε (το βιβλίο έχει υπογραμμίσεις). Γνωρίζουμε ότι τον είχε ήδη αξιοποιήσει στο «Απολείπειν ο θεός Αντώνιον» (1911), αντλώντας από εκεί το επεισόδιο με τον διονυσιακό θίασο που διασχίζει τα μεσάνυχτα την Αλεξάνδρεια (75,4-6). Γνωρίζουμε ότι τον είχε αξιοποιήσει ακόμη παλαιότερα (1907) στο ποίημα «Το τέλος του Αντωνίου» (77.5-7). Γνωρίζουμε ότι οι αφηγήσεις του θανάτου του Αντωνίου, της Κλεοπάτρας, του Αντυλλου και του Καισαρίωνα (81,5) απέχουν ελάχιστα μεταξύ τους. Γνωρίζουμε, τέλος, ότι όλες αυτές οι περιπτώσεις ανήκουν στην ίδια κατηγορία, δηλαδή αφορούν την αυτοκτονία ή την εκτέλεση των αντιπάλων, υπαρκτών ή δυνητικών, του Οκταβιανού.

Η «πολυκαισαρίη» και η «πολυκοιρανίη»

Ανέφερα παραπάνω ότι η πρόσληψη συμπαρασύρει δυνητικά και τα συμφραζόμενα ενός διακειμένου. Η υπόδειξη του Αρειου «ουκ αγαθόν πολυκαισαρίη» αναδιατυπώνει την προειδοποίηση του Οδυσσέα προς τους Αχαιούς «ουκ αγαθόν πολυκοιρανίη» και υπενθυμίζει στον αναγνώστη τα επίκαιρα για την περίσταση συμφραζόμενά της (Ιλιάδα Β, 203-206):

«ου μεν πως πάντες βασιλεύσομεν ενθάδ’ Αχαιοί·

ουκ αγαθὸν πολυκοιρανίη· εις κοίρανος έστω,

εις βασιλεύς, ω δώκε Κρόνου παίς αγκυλομήτεω

σκήπτρον τ’ ηδέ θέμιστας, ίνα σφίσι βουλεύησι».

«Δεν θα γίνουμε εδώ όλοι βασιλιάδες εμείς οι Αχαιοί.

Δεν είναι χρήσιμο να υπάρχουν πολλοί αρχηγοί. Το σωστό είναι να υπάρχει ένας αρχηγός, ένας βασιλιάς, αυτός στον οποίο ο πανούργος γιος του Κρόνου έδωσε το σκήπτρο και τα προνόμια του κριτή,  ώστε να αποφασίζει για τον λαό του».

Μετά τη νίκη επί του Αντωνίου και της Κλεοπάτρας στη ναυμαχία του Ακτίου το 31 π.Χ. ο Οκταβιανός Καίσαρ έγινε κοσμοκράτορας. Είχε δηλαδή ήδη εφαρμόσει την υπόδειξη του Οδυσσέα «ουκ αγαθόν πολυκοιρανίη» και, ως κοσμοκράτορας, ανταποκρινόταν πλήρως στο πρότυπο «εις κοίρανος έστω, εις βασιλεύς». Με τον Δία, που είχε χορηγήσει στον Αγαμέμνονα την αρχιστρατηγία και τα προνόμιά της, ο Οκταβιανός είχε προνομιακή σχέση, καθώς η οικογένειά του περηφανευόταν για την καταγωγή της από την Αφροδίτη, την κόρη του Δία. Μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι ο Οκταβιανός, χάρη στην ελληνική παιδεία του, «άκουσε» τον Ομηρο μέσα από τη συμβουλή του Αρειου, σκέφτηκε (βουλευομένου) και αποφάσισε την εκτέλεση του Καισαρίωνα σύμφωνα με τα προνόμια της εξουσίας του που μνημονεύει η Ιλιάδα (ίνα σφίσι βουλεύησι). Μέσα από το ομηρικό διακείμενο ο αναγνώστης προσλαμβάνει την ανείπωτη ειρωνεία που κρύβει η κατακλείδα του ποιήματος, όπως την είχε διατυπώσει ο Καβάφης στην πρώτη μορφή του ποιήματος: «ελπίζοντας ακόμη να σε σπλαχνισθούν, πριν πει ο κτηνώδης Αρειος το πολυκαισαρίη». Οι δύο λέξεις – κλειδιά «πολυκαισαρίη» και «πολυκοιρανίη» δεν απαντούν πουθενά αλλού, και άλλωστε, όπως έχω εξηγήσει αλλού, ο Καβάφης και μπορούσε να διαβάσει τον Ομηρο στο πρωτότυπο και έγραψε ποιήματα εμπνευσμένα από την Ιλιάδα.

Ο «ιστορικός» Καβάφης
ως αναγνώστης του Πλουτάρχου

Οτι ο εντοπισμός της «πηγής» ενός ποιήματος συμπαρασύρει και τα συμφραζόμενά της φαίνεται καθαρά και από τις δύο εκδοχές για την αυτοκτονία του Μάρκου Αντωνίου που προανέφερα, όπου η νεότερη ανατρέπει ιδεολογικά την παλαιότερη. Ο Καβάφης αυτοπαρουσιαζόταν ως «ποιητής ιστορικός», αλλά πρέπει να εξειδικεύσουμε τι ακριβώς εννοούσε. Βαρύνοντα ρόλο στη δημιουργία της ιστορικής ποίησης του Καβάφη έπαιξαν η επιλογή μεταιχμιακών ιστορικών περιστάσεων και ο μετασχηματισμός τους σε ποίηση, και ο ευρηματικός και αρμονικός συνδυασμός της ιστορικής ακρίβειας με την ποιητική κατασκευή. Ας δούμε λοιπόν τον «ιστορικό ποιητή» Καβάφη ως αναγνώστη του Πλουτάρχου στη δημιουργία του «Απολείπειν ο θεός Αντώνιον». Ο τίτλος και το περιεχόμενο δηλώνουν συμβάντα εν εξελίξει και το ποίημα είναι μια από τις κορυφαίες δημιουργίες της καβαφικής ποιητικής του μεταιχμίου.

Βρισκόμαστε στην Αλεξάνδρεια, την παραμονή της τελικής σύγκρουσης του Αντωνίου με τον Οκταβιανό (Αντώνιος κεφ. 75). Ο Αντώνιος έχει αποφασίσει να επιδιώξει ένδοξο θάνατο στη μάχη και προσφέρει αποχαιρετιστήριο δείπνο στους φίλους του, ενώ στην πόλη επικρατεί άκρα ησυχία και κατήφεια από τον φόβο και την αγωνία για τα επικείμενα. Τότε ήταν που, κατά μια φήμη, γύρω στα μεσάνυχτα ακούστηκαν ξαφνικά ήχοι οργάνων και βακχικές κραυγές από μια συνοδεία που θύμιζε διονυσιακό θίασο και διέσχισε την πόλη κατευθυνόμενη στην πύλη τη στραμμένη προς τους εχθρούς· εκεί ο θόρυβος έγινε εκκωφαντικός και έπειτα έσβησε στο βάθος. Κάποιοι, μας λέει ο Πλούταρχος, ερμήνευσαν αυτό το συμβάν ως σημάδι ότι ο θεός, με τον οποίο ο Αντώνιος επιδίωκε σε όλη του τη ζωή να μοιάζει και να ταυτίζεται, τον εγκατέλειπε (75.5 ἀπολείπειν ὁ θεὸς Ἀντώνιον).

Ο Καβάφης βρήκε σε αυτό το χωρίο του Πλουτάρχου μια περίσταση κατεξοχήν μεταιχμιακή, όσον αφορά το επερχόμενο τέλος του Αντωνίου, την ανήσυχη αναμονή των πολιτών και τον θεό που εγκαταλείπει την πόλη. Ενώ όμως το σχόλιο – υπαινιγμός του Πλουτάρχου παρέπεμπε στον πρότερο «διονυσιακό βίο» του Αντωνίου και συνεπώς προς την κατεύθυνση της καβαφικής Αλεξάνδρειας, η ρητή επιδίωξη του Αντωνίου για ηρωικό θάνατο ως το ενδοξότερο είδος θανάτου (75.1 τοῦ διὰ µάχης οὐκ ἔστιν αὐτῷ βελτίων θάνατος) έδειχνε προς την ακριβώς αντίθετη κατεύθυνση, δηλαδή προς την επιλογή της ρωμαϊκής ταυτότητας. Για λόγους ιστορικής ακρίβειας, ο Καβάφης δεν μπορούσε να βάλει τον Αντώνιο να επιλέγει την «Ανατολή». Μπορούσε όμως να αποσιωπήσει την απόφασή του για ηρωικό θάνατο και να αναπτύξει εκείνο το σημείο, όπου ο Πλούταρχος αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο ο Αντώνιος είχε ζήσει έως τότε. Ετσι κατασκεύασε το ποίημα ως αποστροφή προς τον Αντώνιο, μέσω της οποίας τον καλεί να παραμείνει πιστός μέχρι τέλους στον κατά Διόνυσον βίον του και στην Αλεξάνδρεια των αισθήσεων.

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας
στο Πανεπιστήμιο Κρήτης