«Η πραγματική ζωγραφική πηγαίνει κόντρα σε αυτήν που ξέρουμε»

Η Χριστιάνα Σούλου είναι ένα εξαιρετικό κεφάλαιο στη σύγχρονη ζωγραφική. Οχι μόνο την εγχώρια αλλά και τη διεθνή. Οχι μόνο επειδή έργα της συμμετείχαν στην περίφημη Μπιενάλε της Βενετίας «Εγκυκλοπαιδικό Παλάτι» (Palazzo Encyclopedico) το 2013, στην έκθεση «Skin Fruit: Selections from the Dakis Joannou Collection» στο New Museum της Νέας Υόρκης το 2010, την 4η Μπιενάλε του Βερολίνου το 2006. Ή επειδή σχέδιά της έδωσαν το έναυσμα για τη δημιουργία μίας αιθέριας τουαλέτας που συμπεριλήφθηκε στην ελληνική resort συλλογή 2022 του οίκου Christian Dior. Ούτε επειδή πρόσφατα παρουσίασε τις ατομικές εκθέσεις της Neun neue Räume (2023) και Hommage aux mères (2018) στο ίδρυμα Fürstenberg Zeitgenössisch της Γερμανίας, το Sonnet to the Nile (2016) στο Kölnischer Kunstverein της Κολωνίας και Christiana Soulou (2016) στο ίδρυμα BALTIC Centre for Contemporary Art της Αγγλίας.

Η γεννημένη στην Αθήνα καλλιτέχνις με καταγωγή από την Αλεξάνδρεια, όπου πέρασε μεγάλο μέρος των παιδικών της χρόνων και σπούδασε στην École Nationale Supérieure des Beaux-Arts στο Παρίσι, είναι ξεχωριστή γιατί πασχίζει να ζωγραφίζει ζωντανές μορφές, φτάνοντας όπως λέει η ίδια στην ψυχή των πραγμάτων. Καθώς περπατούσαμε τη Βασιλίσσης Σοφίας, η Χριστιάνα Σούλου σταματά μπροστά σε ένα δέντρο με λεπτά φύλλα και μικρούς κιτρινωπούς καρπούς. Ξαφνικά η σβέλτη φιγούρα της αναπηδά για να κόψει λίγα φύλλα και καρπούς. Χαρούμενη και φωτεινή, μου τα δείχνει λέγοντας: «Αυτό εννοώ ομορφιά».

Τι είναι για σένα η κίνηση;

Η κίνηση για μένα είναι η ψυχή. Είναι η κινητήρια δύναμη – η Vis motrix – που δίνει ζωή και εμψυχώνει τα πράγματα. Είναι επίσης η χάρη. Στην τέχνη η κίνηση είναι αυτή που ορίζει τις μορφές. Και επειδή το πρώτο που με απασχολεί στη δουλειά μου είναι η μορφή (forme), γι’ αυτό και εστιάζω στην κίνηση. Ολα τα έργα μου έχουν σαν στόχο την απόδοση, την εξέταση και την παρακολούθηση της κίνησης. Είτε στα φανταστικά όντα του Borges όπου η κίνηση των ζώων αποκτά την αβίαστη χάρη της ζωικής δύναμης που τα υποκινεί, είτε σε άλλα έργα μου όπου η χειρονομία – geste – είναι μεταγραφή και απόδοση της ψυχής των μορφών.

»Η κίνηση είναι αυτή που δίνει σχήμα στη μορφή, που απελευθερώνει τη μορφή από το σχήμα της. Η κίνηση δεν μπορεί να κλειστεί, να αιχμαλωτιστεί σε ένα σχήμα. Γι’ αυτό δεν μπορεί να έχει αφηγηματικό χαρακτήρα. Δεν είναι δυνατόν να εξιστορηθεί ούτε να αναπαρασταθεί. Δεδομένου ότι ο χρόνος είναι ουσιαστικό στοιχείο για κάθε αφήγηση και η κίνηση δεν μπορεί να συλληφθεί μέσα σε μια χρονική έκταση. Η κίνηση είναι μια έκρηξη μέσα σε μια στιγμή που ξεφεύγει από κάθε διάρκεια, αλλά την ίδια στιγμή η κίνηση στέκει. Ο Μποντριγιάρ λέει ότι «η σαύρα είναι το πιο ζωηρό ζώο και την ίδια στιγμή το πιο κοντινό στην απόλυτη ακινησία. Αυτή που τρέχει ανάμεσα στις πέτρες, όπως το πνεύμα».

Γιατί τιτλοφορείς αυτή την έκθεση «Στερέωμα»;

Ο τίτλος είναι μεταφορικός. Στερέωμα είναι η απόπειρα να δείξω αυτή την κατάσταση της μορφής όπου ένα αίσθημα, μία μορφή, μία κίνηση είναι περισσότερο πραγματική όσο καταφέρνει να ξεφεύγει από τον χρόνο. Ποια είναι αυτή η στιγμή της αλήθειας που βρίσκεται έξω από κάθε διάρκεια; Αυτή αποτελεί μία κύρια ερώτηση της δουλειάς μου και συνδέεται άμεσα με την τεχνική. Η τεχνική στη δουλειά μου συνίσταται σε μία συνεχή, καθημερινή πρακτική άσκηση εξέλιξης. Δεν έχει ωστόσο καμία σχέση με τη δεξιοτεχνία.

Πρόκειται για μια «virtuosite» που πολεμάει την ικανότητα, το «skill». Για μένα η πραγματική ζωγραφική πηγαίνει κόντρα στη ζωγραφική – στην αναπαράσταση – όπως την ξέρουμε. Στερέωμα: όπως ο έναστρος ουρανός. Τα αστέρια που φωτίζουν μέσα στη νύχτα ακίνητα, σαν καρφιτσωμένα. Στιγμές που ξεφεύγουν από κάθε διάρκεια και όμως σε διαρκή κίνηση.

Ποια είναι η κύρια ερώτηση της δουλειάς σου;

Βάσισα όλη μου τη δουλειά στη ζωντανή μορφή. Το να κάνω μορφές οι οποίες δεν «μοιάζουν» αλλά είναι. Και έργα τα οποία δεν θα αποτελούν αναπαράσταση μορφών αλλά που θα είναι αυτά τα ίδια μορφές ζωντανές και έμψυχες. Ο στόχος για μένα στη ζωγραφική ήταν πάντα να κάνω κάτι που θα είναι ζωντανό. Ζωντανό σημαίνει έμψυχο και αυτό αφορά το καθετί, ακόμα και ένα τραπέζι. Το κάθε τμήμα του έργου, κάθε τελεία και γραμμή θα πρέπει να χτίζει τη ζωντανή φόρμα. Αυτό προϋποθέτει μία τελετουργία και μία συμμετοχή: γιατί εγώ η ίδια θα πρέπει να αδειάσω από οτιδήποτε δικό μου και να γίνω αυτό που ζωγραφίζω. Να μπω στη θέση του και να το υποδυθώ… Να προσπαθήσω να μπω μέσα στην ψυχή των πραγμάτων, μέσα στην αισθητική αλήθεια του αντικειμένου ώστε αυτά που φτιάχνω να είναι πράγματα ζωντανά που σε κοιτάνε. Πέρα από την ωραία ζωγραφική, πέρα από τη φωτογραφία.

Μια τέτοια προσέγγιση απαιτεί έναν διαχωρισμό από τους εξωτερικούς νόμους και κανόνες που θεμελιώνουν την αναπαράσταση, όπως αυτοί εδραιώθηκαν από τη θεωρία της τέχνης στην αναγέννηση, μέσα σε τέσσερις αιώνες ουμανισμού και έφτασε σήμερα μέχρι το concept. Και έχρισε γνώμονα και κανόνα τη σκοπιμότητα και έδωσε έργα που η αλήθεια των μορφών τους άπτεται και εξαρτάται από αυτούς τους κανόνες. Ωστόσο η τέχνη δεν αναπαράγει το ορατό. Καθιστά ορατό. Φανερώνει. Το έργο τέχνης για μένα πρέπει να διαμορφώνει τους δικούς του νόμους που χτίζουν τη μορφή και να προχωρά βάσει αυτών των νόμων που εξελίσσονται στο εσωτερικό του έργου. Ωστε στο τέλος, το έργο να δημιουργείται και να διαμορφώνεται σαν ένα φυσικό φαινόμενο.

Αυτό που χαρακτηρίζει τη ζωγραφική σου είναι οι γραμμές με τις οποίες εμφανίζεις μορφές;

Η γραμμή είναι η προέκταση της ψυχής μου. Είναι γραφή και ο δικός μου λόγος. Η αισθητική διατύπωση αυτών που βλέπω και αισθάνομαι και η διατύπωση των συμπερασμάτων μου. Οι ιδιότητες όμως της γραμμής είναι ανεξάντλητες, γιατί μια γραμμή δεν περιγράφει απλώς, αλλά αγκαλιάζει τρισδιάστατα τον μυ, το κόκκαλο, φτάνει μέχρι τα νεύρα και περικλείει όλη τη φόρμα και ακόμα διεισδύει ως την ψυχή της μορφής και μέχρι τις μακρινές συνδέσεις της. Οι γραμμές των έργων μου αποτελούν στην πραγματικότητα κινητήριες δυνάμεις και ωθήσεις. Και είναι αυτές οι δυνάμεις που παράγουν και σχηματίζουν τις μορφές. Και αυτό ισχύει για καθετί που ζωγραφίζω είτε είναι ζώο, άνθρωπος, φυτό.

Οι γραμμές των έργων μου οι οποίες ουσιαστικά είναι μια μελέτη της καμπύλης – και αντίστοιχα μία μελέτη της κίνησης – υπόκεινται σε μία γενική αρχή την οποία ονομάζω ondulation, κυματισμό. Είναι αυτός που παράγει τις μεγάλες καμπύλες – τη συνεχή διαδοχή –, αυτός που σπάει τη γραμμικότητα.

Η ζωγραφική των δυνάμεων, δηλαδή η μετατροπή τους σε ελλειπτικές γραμμές, σε κυκλικές τροχιές, σε τεθλασμένες και τομές, φανερώνει νέα σχήματα. Μορφές απρόβλεπτες προβάλλουν οι οποίες δηλώνουν σχέσεις και συγγένειες με τις μορφές και τις δυνάμεις του ζωικού και του φυτικού κόσμου. Από όλα αυτά προκύπτει μία άλλη ανατομία της κίνησης που έχει τις ρίζες της σε αυτούς τους μακρινούς κόσμους και μας συνδέει όλους σε έναν κοινό παρονομαστή.

Πώς προσεγγίζεις το ερωτικό στοιχείο στο έργο σου;

Ο ερωτισμός είναι κεντρικό στοιχείο στη δουλειά μου. Αλλά ο ερωτισμός των έργων μου δεν παίρνει το ωραίο και το καλό ως σταθερές αξίες που δεν αμφισβητούνται ποτέ. Αυτό το τεχνητό μοίρασμα, μεταξύ του φυσικού και του πνευματικού, δεν υπάρχει, σβήνεται. Στα έργα μου το καλό ανακατεύεται με το κακό, η ομορφιά με την ασχήμια, η επιθυμία με την απώθηση, το πάθος με την αιδώ. Δεν υπάρχει καθόλου η πόλωση μεταξύ τους, αντίθετα υπάρχει μία αντιστρεψιμότητα των ιδιοτήτων αυτών. Αυτά τα σημεία επιδιώκω να δείξω στη ζωγραφική. Είναι ένας καθαρός – ακριβής ερωτισμός ο οποίος οξύνεται με την παρατήρηση και μεγεθύνεται με την ανάλυση: σε τρία έργα μπορεί να υπάρχει η ίδια έκφραση του προσώπου, το ίδιο χαμόγελο. Αλλά με τη διαφορά ότι στο ένα έργο το χαμόγελο αυτό είναι περιφρονητικό, στο άλλο διφορούμενο, στο άλλο ανεπαίσθητο. Και αυτή η διαφορά αλλάζει όλο το νόημα. Την ίδια στιγμή ένας ερωτικός χαρακτήρας είναι σαρκικός αλλά και δημιούργημα της φαντασίας και μεταμορφωμένος μέσα από την επιθυμία.

Τι είναι για σένα γυναίκα;

Η ερώτηση καλεί σε μία πιο προσωπική απάντηση: θα έλεγα ότι για μένα, το «πραγματικό κορίτσι» είναι ένα «μεταμφιεσμένο αγόρι».

Αρα η μεταμφίεση παίζει ρόλο στη δουλειά σου;

Απόλυτα. Για μένα η μεταμφίεση – ο τρανσβεστισμός – έχει μεταφυσικό βάθος πέρα από το φεμινιστικό ή το έμφυλο ή κάθε τέτοια έννοια που είναι άλλη μία πόλωση σε ρόλους. Είναι αντίθετα η απόπειρα ενός ερωτισμού ή αν θέλεις μίας αναζήτησης του εαυτού και μία αναζήτησης της επιθυμίας πέρα από τον ρόλο και τη φυλακή που μπορεί να σε κλείσει το φύλο. Είναι το όνειρο ενός έρωτα απαλλαγμένο από το φύλο όπου περνάει τα σώματα, ανδρικά και γυναικεία, όπως το φως περνάει μέσα από το γυαλί. Γι’ αυτό και τα περισσότερα έργα μου είναι έφηβοι – κόρες. Το πραγματικό νόημα της μεταμφίεσης ή καλύτερα το τέχνασμα του τρανσβεστισμού για μένα δεν είναι να προσδοκάς να γίνεις κάποιος άλλος που δεν είσαι αλλά να γίνεις ο εαυτός σου υποδυόμενος τον άλλο.

Υπάρχει ένα έργο μου του 1982, το Montre ta montre monstre», όπου έχω ζωγραφίσει τον πατέρα μου. Σε αυτό το σχέδιο το κορίτσι (εγώ) μεταμφιέζεται στον πατέρα της ο οποίος υποδύεται την κόρη του. Ούτως ή άλλως σε αυτή τη μεταμόρφωση-μεταμφίεση είναι πάντα η σχέση του εαυτού με τον άλλον και το άλλο (είτε αυτό είναι το ξένο, το διαφορετικό). Τέτοιες μεταμφιέσεις που δηλώνουν τέτοιες σχέσεις είναι εμφανείς στη σειρά των σχεδίων του Water. Σε αυτά τα 70 σχέδια υπάρχει μία διαρκής και συνεχόμενη εναλλαγή ιδιοτήτων και μεταμφίεση.

Σε αυτή τη σειρά που κατοικείται από πλήθος γυναικείων μορφών σε κατηγορίες γυναίκες-παιδιά, γυναίκες-αγόρια, θεές, κουτσομπόλες, γυναίκες-άγγελοι, αγίες, ένα μοίρασμα και την ίδια στιγμή μία ιεραρχία ενώνει και χωρίζει αυτές τις κατηγορίες αποκαλύπτοντας απρόσμενες αλήθειες που βγαίνουν από τα στερεότυπα και τα στάνταρ στην προσπάθειά μου να γραφτεί μέσω των διαδοχικών μεταμφιέσεών τους, η αλήθεια της ψυχής τους. Είναι βέβαια έργα προσωπικά που έχουν αυτοσαρκασμό.