Ρυθμός

«Στο θέατρο δεν υπάρχει υπάρχει μέση κατάσταση» μου έλεγε ένας από τους σπουδαίους ηθοποιούς του καιρού μας. «Εάν η παράσταση είναι καλή, μαγεύεσαι. Εάν όχι, μαρτυράς».

Ολοι μας έχουμε ως θεατές εμπειρία και από το ένα κι από το άλλο.

Εχουμε «κοινωνήσει τα άχραντα μυστήρια» σε σκοτεινές αίθουσες ή κάτω από τον νυχτερινό καλοκαιριάτικο ουρανό. Εχουμε βγει τον εαυτό μας, έχουμε λησμονήσει ό,τι τετριμμένο μας απορροφά στην καθημερινότητα, έχουμε γίνει οι επί σκηνής ήρωες, οι καημοί και τα πάθη τους.

Κι έχουμε αντιθέτως βλαστημήσει την ώρα και τη στιγμή που βρεθήκαμε εκεί.

Ενα βιβλίο όταν σου φαίνεται κακό ή βαρετό, το παρατάς πολύ πριν από τη μέση δίχως τύψεις παρά μονάχα για τα λεφτά που πλήρωσες – ο πειθαναγκασμός να το τελειώσεις ώστε να διαθέτεις ολοκληρωμένη άποψη, σου έχει φύγει με τα χρόνια.

Μία ταινία στην τηλεόραση τη διακόπτεις με ένα πάτημα κουμπιού. Από τον κινηματογράφο το σκας ελαφροπάτητος, αφήνοντας ενίοτε πίσω τον φίλο ή το ταίρι σου. Τους περιμένεις στο κοντινό μπαρ, τους υποδέχεσαι με ένα χαμόγελο συμπάθειας, κερνάς το πρώτο τους ποτό, «είναι κανόνας δίχως εξαιρέσεις» τους υπενθυμίζεις. «Μετά το δέκατο λεπτό κανένα φιλμ δεν βελτιώνεται…».

Από το θέατρο όμως πώς να φύγεις; Και από σωματική ανάγκη ακόμα να πιέζεσαι, διστάζεις να σηκωθείς από τη θέση σου. «Θα ενοχλήσω» σκέφτεσαι «τους γύρω μου. Θα αποσυντονίσω τους ηθοποιούς». Και μένεις. Και πλήττεις. Και δυσφορείς. Πασχίζεις να σκεφτείς κάτι τελείως άσχετο για να σκοτώσεις την ώρα σου, πώς όμως όταν στο σανίδι υστερίζονται ή κακαρίζουν με τα αποτυχημένα αστεία του συγγραφέα, μήπως και παρασύρουν τους θεατές; Κοιτάς διακριτικά το ρολόι σου, ο χρόνος σάμπως να έχει παγώσει. Το κάθισμα σου φαίνεται αίφνης τρομερά άβολο, εάν βρίσκεσαι σε αρχαίο κοίλον και δεν ακουμπάς την πλάτη σου, νομίζεις πως παθαίνεις λουμπάγκο.

Ανάβουν κάποτε τα φώτα. Από τις φάτσες του κοινού αντιλαμβάνεσαι εάν το έργο «λειτούργησε» όπως λένε οι κουλτουριάρηδες. Το χειροκρότημα δεν σημαίνει και πολλά – πιθανόν να επιβραβεύει απλώς την προσπάθεια ή να θεωρείται επιβεβλημένο, σαβουάρ βιβρ. Το χειρότερο; Αμ να έχεις δεινοπαθήσει, αμ να είσαι αναγκασμένος, για οποιονδήποτε λόγο, να μπεις στα καμαρίνια και να συγχαρείς. Θυμάμαι πάντα τη συμβουλή του Πλάτωνα Μαυρομούστακου. « «Δεν βρίσκω λόγια!» θα τους λες κοιτώντας τους στα μάτια. Εσύ μεν ούτε θα ψεύδεσαι ούτε θα καταντάς αγενής. Εκείνοι δε ό,τι καταλάβουν…».

Ποιο είναι το μυστικό μιας καλής παράστασης;

Οι μάστορες και οι στρατιώτες του θεάτρου αποφεύγουν να απαντήσουν. «Δεν υπάρχει συνταγή» αποφαίνονται. «Εξηγείται το θαύμα;».

Οι θεωρητικοί αναλύουν φωτοσκιάσεις, θερμοκρασίες, συχνότητες – δυσνόητο το γλωσσάρι τους. «Πώς γίνεται» τους ρωτάς «ένα κείμενο μετριότατο να ανεβαίνει συγκλονιστικά; Γιατί η ίδια ηθοποιός στον τάδε ρόλο ήταν σπουδαία και στον δείνα αξιοθρήνητη; Πού είχε το μυαλό του ο σκηνοθέτης και έπεσε στις παγίδες τις οποίες ο ίδιος έστησε;».

Ως θεατής εγώ επί μισό και πλέον αιώνα (από την «Κοκκινοσκουφίτσα» στο Ριάλτο που με είχε πάει η μάνα μου το 1970) υποψιάζομαι την απάντηση. Τα πάντα κρίνονται στον ρυθμό. Εάν η παράσταση είναι μετρημένη – «καλοκουρδισμένη» την έλεγαν παλιά, «μπιτάτη» σήμερα – σε παρασύρει μαζί της. Δεν πάει να πάσχει το έργο; Δεν πάει να σου τη σπάνε οι ρόλοι κι εκείνοι που τους ενσαρκώνουν;

Οσο και αν αντιστέκεσαι, πολύ γρήγορα ενδίδεις. Απογειώνεσαι με το μαγικό αεροπλάνο…

Δίχως ρυθμό δεν φτουράει μηδέ παράσταση. Μηδέ ταινία. Μηδέ μυθιστόρημα. Τι να τις κάνεις τις μεγάλες συλλήψεις, τις ρηξικέλευθες ιδέες, τους βαθείς στοχασμούς, εάν δεν μπορείς να χειρίζεσαι τις λέξεις σαν νότες; Το κορμί σου σαν όργανο;

Πράγμα που αποδεικνύει πως όλοι οι καλλιτέχνες είναι στον πυρήνα τους μουσικοί. Και η μουσική είναι η πιο αρχέγονη μορφή τέχνης. Το έλεγε ο μέγας νευρολόγος Ολιβερ Σακς. «Πρώτα τραγούδησε ο homo sapiens και μετά μίλησε».