Ελπίδες και παγίδες

Οι ελληνοτουρκικές συνομιλίες παρουσιάζονται πάλι σαν ένα εντελώς νέο βήμα προς τα εμπρός. Ισχύει κάτι τέτοιο ή ποντάρει στην κοντή μνήμη; Μια ματιά στις θεματικές των ελληνοτουρκικών συνομιλιών είναι διαφωτιστική. Περιλαμβάνουν τρεις κατηγορίες: πρώτον το προσφυγικό – μεταναστευτικό ζήτημα, δεύτερον τη συνεργασία σε θέματα χαμηλής πολιτικής και τρίτον τη «βαριά» θεματολογία: τα χωρικά ύδατα και το μοναδικό ζήτημα που αναγνωρίζει η Ελλάδα, την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ.

Στο Προσφυγικό – Μεταναστευτικό, η τουρκική δέσμευση «όχι βάρκες στο νερό» σημαίνει μικρότερες ροές. Εξυπηρετεί την Ελλάδα, αλλά και την ΕΕ που έχει σε οκτώ μήνες ευρωεκλογές. Αν η Τουρκία τηρήσει τη συμφωνία (με το αζημίωτο βάσει της Κοινής Δήλωσης ΕΕ – Τουρκίας του 2016), τον Ιούνιο του 2024 θα συμβάλει στην εκλογική μείωση της Ακροδεξιάς στην Ευρώπη, που, παρότι ετερόκλητη, έχει κοινό αντιμεταναστευτικό λάβαρο. Η ΕΕ χρωστά ευγνωμοσύνη στην Ελλάδα για αυτή την υπηρεσία. Αυτό δεν συνεπάγεται ότι στην αμιγώς ελληνοτουρκική διάσταση του θέματος δεν θα προτιμήσει την εύηχη «μέση οδό».

Στα θέματα χαμηλής πολιτικής δεν υπάρχει έκπληξη. Τέτοιες συμφωνίες μπαινοβγαίνουν στο συρτάρι τα τελευταία 50 χρόνια, όπως π.χ. επί Κωνσταντίνου Καραμανλή το 1976-77 ή επί Γιώργου Παπανδρέου στο πλαίσιο της «διπλωματίας των σεισμών» μετά το 1999. Τότε, όμως, η Ελλάδα επένδυε σε υψηλούς στρατηγικούς στόχους και ανέμενε σε αντάλλαγμα τουρκικές υπαναχωρήσεις: την ένταξη στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα στην πρώτη φάση (1981), την ένταξη της Κύπρου στην ΕΕ στη δεύτερη με παράλληλη διαπραγμάτευση για επίλυση του Κυπριακού (2004, Σχέδιο Ανάν). Δεν φαίνεται, τουλάχιστον μέχρις στιγμής, μια παρόμοια εθνική επιδίωξη στον ορίζοντα. Είναι, όμως, κατανοητό και ανησυχητικό ότι αλλάζει ο χάρτης της Ευρώπης μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και οι Ελληνες καλούνται να «προσαρμοστούν». Πρώτο «θύμα» είναι το Κυπριακό, που μπαίνει στο ράφι μετά τη ρητή πρόσκληση του τούρκου προέδρου να αναγνωριστεί διεθνώς το τουρκικό ψευδοκράτος. Η πρόσφατη διαφοροποίηση Ελλάδας – Κύπρου στον ΟΗΕ πρέπει να ικανοποίησε τις προσδοκίες του.

Η τρίτη δέσμη θεμάτων είναι «κλασική», με πολλές παγίδες. Η ελληνική κυβέρνηση έχει ξεκαθαρίσει ότι συζητά μόνον εδαφικά και διμερή θέματα. Τα χωρικά ύδατα ανήκουν σε αυτά, μολονότι μοιάζει αμφίβολο να εγκαταλείψει η Τουρκία το casus belli για τη δυνητική επέκταση από τα 6 στα 12 ναυτικά μίλια. Τότε παρέλκει και ο διάλογος για υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ με σκοπό την προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, για την οποία απαιτείται κοινό συνυποσχετικό. Αχλή καλύπτει το ζήτημα της αποστρατιωτικοποίησης των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου. Είναι στο τραπέζι της διαπραγμάτευσης ή όχι; Σύμφωνα με τα τουρκικά ΜΜΕ, είναι. Πρόσφατα αναπαρήχθη από τα ελληνικά ΜΜΕ και εμμέσως από επίσημα χείλη. Αλλά δεν είναι ούτε εδαφικό ούτε διμερές. Σίγουρα συμφέρει την Τουρκία, η οποία το επιδιώκει διακαώς: μια Ελλάδα με μικρότερη στρατιωτική αποτροπή στο Αιγαίο είναι στρατιωτικά ευάλωτη και διπλωματικά αδύναμη απέναντι στον τουρκικό αναθεωρητισμό. Για τους ίδιους λόγους, δεν συμφέρει την Ελλάδα. Οποτε και όπως να συζητηθεί, δύσκολα θα δεχθούν Ελληνες ή Τούρκοι ότι η Ελλάδα θα προστατεύεται από αμερικανικές βάσεις ή συμμαχικά πλοία όταν απειλείται. Οι καλές προθέσεις, ως γνωστόν, συχνά στρώνουν τον δρόμο προς την κόλαση.

Η Κωνσταντίνα Μπότσιου είναι καθηγήτρια Ιστορίας και Διεθνών Σχέσεων, Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών, Πανεπιστήμιο Πειραιώς