«Στο τέλος θέλω να μη μοιάζει με σκηνοθεσία»

Αν ένα χαρακτηριστικό διακρίνει τη σκηνοθετική πορεία του Κωνσταντίνου Μαρκουλάκη τα τελευταία χρόνια, είναι η επιλογή έργων με «ειδικές ευαισθησίες» από τη σύγχρονη δραματουργία.

Ενα καινούργιο δείγμα φέρνει και τη φετινή σεζόν με το «Humans», το θεατρικό έργο του Στίβεν Κάραμ, που έχει βραβευτεί με Tony και ανεβαίνει από τις 11 Οκτωβρίου στο Θέατρο Μουσούρη. Ακροβατώντας ανάμεσα στην κωμωδία και στο δράμα, το έργο περιγράφει «τη ζωή όπως προσπαθούμε να τη ζήσουμε».

Τους έξι χαρακτήρες του ερμηνεύουν οι Λάζαρος Γεωργακόπουλος, Θέμις Μπαζάκα, Κωνσταντίνος Ασπιώτης, Μαρία Πετεβή, Ειρήνη Μακρή και Ξένια Καλογεροπούλου, σε μετάφραση και σκηνοθεσία του Κωνσταντίνου Μαρκουλάκη. Ο ίδιος, μιλώντας στα «Πρόσωπα», συστήνει το «Humans» στο θεατρικό κοινό.

Η επιλογή του έργου

«Το “Humans” το είχα στο συρτάρι μου γιατί μου είχε αρέσει πολύ από την πρώτη φορά που το είχα διαβάσει το 2017.

Ψάχνοντας τον περασμένο Μάρτιο να βρω τι θα κάνω, διάλεξα αυτό επειδή προσπαθώ πάντα να συνδέομαι εσωτερικά με τα έργα. Να είναι μια ιστορία που θεωρώ ότι αξίζει να αφηγηθώ στο σημερινό κοινό της Αθήνας. Το “Humans” μού έδωσε ένα εσωτερικό κίνητρο κι ένα φως σε σχέση με το ότι υπάρχουν ακόμα ιστορίες που αξίζουν.

Μπορείς σίγουρα να σκηνοθετήσεις παραστάσεις και με έργα που σημαίνουν λιγότερα πράγματα. Αλλά αν θες να λες ιστορίες που αισθάνεσαι ότι έχουν μια σημασία για τους ανθρώπους, αν θες να επικοινωνήσεις κάτι, πρέπει να το κάνεις μέσα από έργα που σου δίνουν αυτή τη δυνατότητα».

Η πλοκή της ιστορίας

«Είναι μια πολύ απλή ιστορία. Μια οικογένεια με έξι μέλη συγκεντρώνεται στο σπίτι που έχουν νοικιάσει η μικρή κόρη με τον σύντροφό της στην Τσάιναταουν της Νέας Υόρκης για να περάσουν μαζί την Ημέρα των Ευχαριστιών.

Οι γονείς έρχονται από το Σκράντον της Πενσιλβάνια, μια πόλη 50.000-100.000 κατοίκων, δυόμισι ώρες από τη Νέα Υόρκη. Μαζί φέρνουν τη μητέρα του πατέρα, η οποία είναι σε καροτσάκι και έχει ισχυρή άνοια.

Στο σπίτι έρχεται και η μεγάλη κόρη, η οποία δουλεύει στη Φιλαδέλφεια ως δικηγόρος.

Δεν συμβαίνουν ιδιαίτερα πράγματα στο έργο. Δεν έχει μια πλοκή η οποία συνταράσσει με τις στροφές που παίρνει, αλλά έχει δύο χαρακτηριστικά που το καθιστούν ιδιαίτερο. Το ένα είναι στη μορφή και το άλλο στο περιεχόμενο.

Ως προς τη μορφή, είναι γραμμένο με τρόπο που να μπορεί να οδηγήσει σε μια παράσταση που τη βλέπεις από την κλειδαρότρυπα.

Οι διάλογοί του είναι τρομερά καλοί, οι χαρακτήρες πολύ αναγνωρίσιμοι – οι ήρωες της μέσης αστικής τάξης. Οι διάλογοι είναι γραμμένοι σε στήλες γιατί οι άνθρωποι πολύ συχνά μιλούν ο ένας πάνω στον άλλον. Ταυτοχρόνως βλέπουμε και τους δύο ορόφους του σπιτιού.

Σε αυτό το διαμέρισμα που είναι το σκηνικό, παρακολουθούμε τη δράση και των έξι προσώπων για τη μία ώρα και σαράντα λεπτά που κρατάει η παράσταση, αδιάλειπτα, είτε μιλούν είτε δεν μιλούν.

Αυτό ως τελικό αποτέλεσμα φτιάχνει κάτι που είναι πολύ κοντά είτε στην αληθινή ζωή, δίνοντας την αίσθηση του ρεαλισμού, είτε στις νεοϋορκέζικες ταινίες του Γούντι Αλεν, όπου στα διάφορα σαλόνια και καθιστικά μιλάνε πάρα πολύ συχνά ο ένας πάνω στον άλλον.

Δεν μπορείς να καταλάβεις λέξη προς λέξη τα πάντα, αλλά αυτό που παίρνεις είναι η αίσθηση της πραγματικής ζωής: ότι εδώ δεν υπάρχει τίποτα το οποίο είναι θεατρικό και παιγμένο. Αυτό το οποίο στην ουσία, στο τέλος, θα φτιάξει ένα αποτέλεσμα που φιλοδοξώ να μοιάζει “ασκηνοθέτητο”, σαν να μην έχει σκηνοθετήσει κανείς. Για να φτιαχτεί αυτό θέλει πάρα πολύ συγκεκριμένη και καθαρή σκηνοθεσία, ισχυρή φόρμα και πολλή λεπτομέρεια που προφανώς είναι τρομερά δύσκολο στην κατασκευή».

Οι βασικές φοβίες

«Σχεδόν ποτέ δεν ακούς μέσα στο έργο αυτό που λέμε “τα μεγάλα λόγια, οι φοβερές ατάκες”.

Ακούς διάλογο, ανθρώπους να μιλάνε για τα προβλήματά τους. Αυτό είναι που τους κάνει τόσο ενδιαφέροντες χαρακτήρες, το ότι αναφέρονται στα προβλήματα όλων των ειδών, από τα πρακτικά μέχρι τα υπαρξιακά και ψυχικά που έχουμε οι δυτικοί άνθρωποι της μέσης τάξης.

Τα προβλήματα τα αναφέρει σε μια προμετωπίδα ο Κάραμ: ότι κάθε άνθρωπος θα συναντήσει κάποιο από τα παρακάτω στη ζωή του με κάποια μορφή, πιθανότατα και όλα – είναι παρμένο από κάποιο βιβλίο αυτό. Είναι οι βασικές φοβίες των ανθρώπων: του θανάτου, των γηρατειών, της αρρώστιας, του να χάσεις την αγάπη κάποιου, της κριτικής και της αποτυχίας.

Επειδή είναι τρομερά καλογραμμένοι αυτοί οι χαρακτήρες, μπορούμε να τα παρακολουθήσουμε όλα χωρίς κανένα διδακτισμό.

Χωρίς τίποτα να υποδηλώνει με έναν τρόπο δοκιμίου τα προβλήματα του δυτικού ανθρώπου σήμερα, ενώ πάρα πολύ συχνά επιστρατεύεται πολύ χιούμορ. Ολη λοιπόν η κατασκευή είναι κάτι το οποίο δεν είχα συναντήσει. Αυτό που καθιστά το έργο ακόμη πιο ιδιαίτερο είναι ότι χρησιμοποιεί αυτή την πολύ ενδιαφέρουσα φόρμα και με ταλέντο ο Κάραμ την επιβάλλει να υπηρετεί ένα περιεχόμενο το οποίο έχει μεγάλη αλήθεια και αξία.

Πολύ αγαπητικό προς τους ήρωές του και άρα προς τους ανθρώπους στους οποίους απευθύνεται. Γι’ αυτό με έχει κάνει να νιώσω και να λέω ότι πιθανόν έτσι θα έγραφε θέατρο στον 21ο αιώνα ο Τσέχοφ».

Σύγχρονα έργα και ρεαλισμός

«Μ’ αρέσουν πολύ τα σύγχρονα έργα για δύο λόγους. Οταν πετύχεις κάποιο καλό – όπως και όταν πετύχεις μια καλή, σύγχρονη ταινία –, μιλάει για εμάς σήμερα. Για το κλασικό ρεπερτόριο λέμε πολύ συχνά οι άνθρωποι του θεάτρου ότι παραμένει επίκαιρο.

Ισχύει, αλλά στην πραγματικότητα ανακαλύπτω ότι ανεβάζουμε τα κλασικά έργα για να τα επιβεβαιώσουμε ή πολλές φορές τα ανεβάζουμε ως ασκήσεις ύφους. Δηλαδή για να δούμε με ποιο τρόπο θα μπορέσουμε να τα κάνουμε να μιλήσουν. Σήμερα δεν γράφονται συχνά πολύ καλά έργα. Είναι πολύ δύσκολο να τα βρεις.

Ισως γιατί οι περισσότεροι άνθρωποι με ταλέντο στη γραφή τους είναι πιο εύκολο και πιο γοητευτικό να γράψουν για το σινεμά ή για πλατφόρμες. Πιθανόν, αν ο Σαίξπηρ ζούσε στην εποχή μας, κάποια στιγμή να σταματούσε να γράφει θέατρο και να έγραφε ό,τι γούσταρε το κεφάλι του για πλατφόρμες.

Αυτός είναι ο λόγος που μου αρέσουν πολύ τα σύγχρονα έργα. Σε αναγκάζουν να πας στο περιεχόμενο και τις λίγες φορές που έχω διαλέξει έργα ρεπερτορίου, πάλι η προσπάθειά μου ήταν να πάω σε ένα κέντρο που έχει να κάνει με το περιεχόμενο. Για μένα το περιεχόμενο καθορίζει τη μορφή και όχι ανάποδα.

Οσο ενδιαφέρουσα και να είναι η μορφή, όσο ρηξικέλευθη ή αποδομητική. Επίσης, με το θέατρο, όπως και με τη λογοτεχνία – ακόμα και με την ποίηση ή με το σινεμά –, με διαφορετικές φόρμες και με διαφορετική πύκνωση, μιλάμε για τον άνθρωπο και τον κόσμο.

Αρα στην πραγματικότητα λέμε μια ιστορία, ενώ προσπαθούμε, ακόμα κι αν δεν το έχουμε καταλάβει, να μεταδώσουμε ένα συγκεκριμένο περιεχόμενο, μια ματιά του κόσμου. Εγώ έχω κάνει πράγματα και πιο φορμαλιστικά.

Παρ’ όλα αυτά, συχνά λέω σε φίλους μου που αγαπούν τις ισχυρές φόρμες στο θέατρο ότι ο ρεαλισμός είναι κι αυτός μια φόρμα. Επειδή για το κοινό υπάρχει δεύτερος όρος σύγκρισης που είναι η πραγματικότητα την οποία βιώνει, ο τρόπος με τον οποίο υπάρχουμε στην κανονική μας ζωή, είναι εύκολο αυτό που βλέπει να το διαψεύσει.

Ενώ μια φόρμα πάρα πολύ ισχυρή και πολύ απομακρυσμένη από αυτό που ζούμε στη ζωή μας, τη διαψεύδει δυσκολότερα.

Στον ρεαλισμό, με τον τόνο στον οποίο μιλάς, με το πόσο μεγάλη ή μικρή θα είναι η κάθε φράση σου, με το πόσο αέρα θα αφήσεις ανάμεσα στις συλλαβές σου, προσπαθείς να φτιάξεις μια παρτιτούρα της οποίας απλώς υπέρτατη φιλοδοξία είναι στο τέλος να εξαφανιστεί».