ΒΑΣΙΛΗΣ ΛΟΥΡΑΣ

«Θα τη ρωτούσα για τα νεανικά της χρόνια στην Ελλάδα της Κατοχής»

Παρίσι 1977. Στα ψιλά των εφημερίδων της 17ης Σεπτεμβρίου γίνεται αναφορά στη ολιγόωρη νοσηλεία της 53χρονης σοπράνο Μαρίας Κάλλας στο Αμερικάνικο Νοσοκομείο των Παρισίων στο Νεϊγύ, ύστερα από ένα ελαφρύ καρδιακό επεισόδιο, το οποίο ευτυχώς αντιμετωπίστηκε έγκαιρα και αποτελεσματικά.

Παρίσι 2023. Στην πρωινή αυγουστιάτικη βόλτα με το νοικιασμένο μου ποδήλατο, περνάω όπως πάντα από το 16ο  διαμέρισμα και διασχίζω τη λεωφόρο Ζορζ Μαντέλ από το Τροκαντερό έως την Πόρτα της Muette. Θα πετύχω άραγε την κυρία Κάλλας σήμερα να περπατάει με τον Φερούτσιο στην καταπράσινη αλέα κάτω από το σπίτι της, στην οποία ο Δήμος των Παρισίων έδωσε το όνομά της, λίγο πριν τα 80α της γενέθλια;

Οι ελπίδες είναι μάλλον λιγοστές. Γνωρίζω καλά ότι εδώ και δεκαετίες έχει επιλέξει τη σιωπή, απέχοντας από κάθε δημόσια εμφάνιση. Τι να σκέφτεται άραγε για τους εορτασμούς που θα γίνουν σε λίγους μήνες με αφορμή τη συμπλήρωση των 100 της χρόνων;

Στην είσοδο του κτιρίου στον αριθμό 36 της λεωφόρου Ζορζ Μαντέλ, ο απελπισμένος φύλακας διώχνει ευγενικά ένα group με τουρίστες που έχουν καταφθάσει για μια φωτογραφία με τα πανάκριβα κινητά τους, κρατώντας γιγαντιαίες χάρτινες σακούλες από τη Louis Vuitton. Ξαφνικά η είσοδος της πολυκατοικίας ανοίγει, ο –φύλακας άγγελος– Φερούτσιο με το κουρασμένο του βλέμμα τσεκάρει αν έχουν φύγει οι ατελείωτες ορδές των fan και η καθημερινή τελετουργία ξεκινά. Η κυρία Κάλλας φοράει ένα μακρύ μπλε σκούρο Dior φόρεμα που τονίζει τη μέση της. Παραμένει πάντα κομψή και επιβλητική, κάτω από το μεγάλο μαύρο καπέλο και τα γυαλιά ηλίου.

Αφού περιμένω υπομονετικά να ολοκληρωθεί η πρωινή βόλτα, στέκομαι μπροστά της, συστήνομαι με φωνή που μόλις βγαίνει από το στήθος και με όλο το θράσος του πλανήτη προσπαθώ να βρω τις λέξεις για να την πείσω να δεχτεί να κάνουμε μια συζήτηση για τα νεανικά της χρόνια στην Ελλάδα, τις σπουδές της στο Ωδείο Αθηνών και το Εθνικό Ωδείο, την εμπειρία που αποκόμισε από τις παραστάσεις που έδωσε στην Εθνική Λυρική Σκηνή στα χρόνια του πολέμου, αλλά και για τις δυσκολίες και τους θριάμβους της ζωής της.

Με εξετάζει εξονυχιστικά με αυτά τα μεγάλα υπέροχα υγρά μάτια και το ραντεβού μας ορίζεται για τρεις μέρες αργότερα, στις 27 Αυγούστου, στις 10.00 π.μ. ακριβώς. Σημαδιακό, σκέφτομαι, καθώς ήταν 27 Αυγούστου του 1942 –στα 19 της μόλις χρόνια– που είχε ντεμπουτάρει τον πρώτο της πρωταγωνιστικό ρόλο με τη Λυρική Σκηνή στο αυτοσχέδιο θερινό κατοχικό θέατρο που είχε στηθεί στην Πλατεία Κλαυθμώνος. Ηταν η Τόσκα του Πουτσίνι, ένας όχι ιδιαίτερα αγαπημένος της ρόλος, ο οποίος όμως έμελε να είναι και ο τελευταίος που ερμήνευσε σε ολοκληρωμένη παράσταση, το καλοκαίρι του 1965 στη Βασιλική Οπερα του Λονδίνου.

Μπαίνοντας στο διαμέρισμα, το μάτι μου πέφτει στη φωτογραφία πάνω στο πιάνο. Είναι η δασκάλα της Ελβίρα ντε Ιντάλγο. Οι πρώτες ερωτήσεις αφορούν στη σχέση αυτή που καθόρισε όχι μόνο τα νεανικά της χρόνια, αλλά και της έδωσε τα πιο σπουδαία εφόδια για τη μεγάλη καριέρα. Θέλω να μάθω τα πάντα: για την πρώτη οντισιόν το 1938, για τον τρόπο που δούλεψαν τη φωνή, αλλά και τη σκηνική της ερμηνεία, για τα έργα που μελέτησαν, για τον τρόπο που γίνονταν τα μαθήματα, για τις ατέλειωτες συζητήσεις τους, αλλά και για τις εκδρομές στη θάλασσα, με όλους τους συμμαθητές από την τάξη του Ωδείου Αθηνών. Μου αναφέρει λεπτομέρειες από τις πρώτες συζητήσεις της δασκάλας της με τον Κωστή Μπαστιά για την πρόσληψή της στη Λυρική Σκηνή,  αλλά και για τη θερμή αλληλογραφία τους που κράτησε για δεκαετίες ολόκληρες.

Της δείχνω στο κινητό μου μια φωτογραφία της Πολυκατοικίας Παπαλεονάρδου στην Πατησίων 61, όπως είναι σήμερα, και την παρακαλώ να μου μιλήσει για το σπίτι που έζησε στα πέντε από τα οκτώ χρόνια της Αθήνας, το δωμάτιό της με το παράθυρο στη Σκαραμαγκά, τα αυτοσχέδια ρεσιτάλ στην ταράτσα, αλλά και τις μνήμες της από την Πατησίων. Την καθημερινή διαδρομή έως το Ωδείο στην Πειραιώς και τα παλιά Ολύμπια και τις σκληρές εικόνες από την κατοχική Αθήνα.

Παραδέχεται ότι το τραύμα της Κατοχής την ακολούθησε σαν σκιά σε όλη της τη ζωή, ακόμα και στις μέρες της μεγάλης δόξας και της πρόσκαιρης ανεμελιάς. Κι όμως, όλα όσα βίωσε στα δύσκολα χρόνια της ενηλικίωσής της στην Αθήνα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, της έδωσαν τη δύναμη και την ανθεκτικότητα να αντιμετωπίσει τις μεγάλες δυσκολίες της ζωής της, στα πρώτα χρόνια της καριέρας της στην Ιταλία, στις άδικες επιθέσεις του διεθνούς Τύπου, αλλά και στις ματαιώσεις και τις απώλειες της προσωπικής της ζωής.  Αναφερόμαστε χαμογελώντας στις πρεμιέρες εκείνες που ήταν άρρωστη, αλλά κατάφερνε πάντα να θριαμβεύει. Στην αφοσίωση, τη μελέτη, αλλά και την ικανότητα να μαθαίνει τους ρόλους της –πολλές φορές–, μέσα σε μια μέρα. Στις δυσκολίες των τεσσάρων ρόλων που ερμήνευσε με την Εθνική Λυρική Σκηνή τους τελευταίους μήνες της Γερμανικής Κατοχής, την άνοιξη και το καλοκαίρι του 1944: της Μάρθας, της Σαντούτσας, της Σμαράδρας και της Λεονώρας.

Θυμάται την ημέρα της απελευθέρωσης, τις μάχες των Δεκεμβριανών στα στενά της Πατησίων, αλλά και τη μεγάλη απόφαση να φύγει από την Αθήνα το 1945 και να επιστρέψει στη Νέα Υόρκη για να βρει τον πατέρα της και να δοκιμάσει τις δυνάμεις της εκτός Ελλάδας.

Της ζητώ να ξεφυλλίσουμε μαζί το άλμπουμ με τις φωτογραφίες από το 1947 με την πρώτη Τζοκόντα στη Βερόνα, και την πρώτη Ιζόλδη στη Βενετία, και την παρακαλώ να μου διηγηθεί με κάθε λεπτομέρεια την αγαπημένη μου ιστορία, όταν το 1959 ο μέντοράς της Τούλιο Σεραφίν της ζήτησε να μάθει τον ρόλο της Ελβίρας από τους Πουριτανούς σε πέντε μόλις ημέρες και ενώ ταυτόχρονα είχε να τραγουδήσει και τρεις παραστάσεις της Βαλκυρίας στη Βενετία. Για τον θρίαμβο που ακολούθησε τα πρώτα εκείνα χρόνια στην Ιταλία και τη Νότια Αμερική και την ιλιγγιώδη tour de force που οδήγησε στο ιστορικό ντεμπούτο με τον Σικελικό Εσπερινό, στην έναρξη της σεζόν 1951 της Σκάλας του Μιλάνου.

Δεν ξεχνά τις επιθέσεις που δέχτηκε όταν επέστρεψε στην Ελλάδα το καλοκαίρι του 1957, για το ρεσιτάλ στο Ηρώδειο. Θυμάται, όμως, με συγκίνηση τον Κωστή Μπαστιά και την ατμόσφαιρα στις δύο όπερες που έκανε με τη Λυρική στην Επίδαυρο το ’60 και το ’61 και χαμογελάει αινιγματικά όταν της θυμίζω την πρόταση που της έκανε δημόσια ο Λουκίνο Βισκόντι να ερμηνεύσει –ως ηθοποιός πλέον–, αρχαία τραγωδία στο Αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου.

Καθώς έχω αποφασίσει να μη ρωτήσω ποια είναι η γνώμη της για όλους όσοι εκμεταλλεύτηκαν το όνομα και τον μύθο της για προσωπικό τους όφελος, ανοίγω τον υπολογιστή μου και της ζητάω να ακούσουμε μαζί κάποιες ανέκδοτες ερασιτεχνικές ηχογραφήσεις που έχω ανακαλύψει. Τα μάτια της γεμίζουν δάκρυα και ένας νέος κύκλος αφηγήσεων και ιστοριών ξεκινά, για τις ανεπανάληπτες ενσαρκώσεις των πιο σπουδαίων ρόλων του ρεπερτορίου της όπερας. Για τα ξεχασμένα έργα που έφερε στην επιφάνεια, τις συνεργασίες της με τον Μπερνστάιν, τον Μητρόπουλο, τον Κάραγιαν, τον Βόττο, αλλά και την επιρροή του Βισκόντι, του Γιαννόπουλου, του Τζεφιρέλι, του Μινωτή, του Παζολίνι.

Λίγο πριν κλείσω πίσω μου την πόρτα, τσεκάρω με αγωνία το κινητό μου για να δω αν έχουν ηχογραφηθεί όλα όσα είπαμε. Με φρίκη συνειδητοποιώ ότι από την αγωνία μου, δεν πάτησα ποτέ το REC. Ξυπνώ κάθιδρος. Το ρολόι δείχνει έξι το πρωί και το θερμόμετρο γράφει ήδη 35 βαθμούς. Είναι Αύγουστος και οι μέρες μοιάζουν οι ίδιες μπροστά στην οθόνη του υπολογιστή που κάνουμε το μοντάζ με τον Μιχάλη, μόνοι μας στην άδεια Αθήνα.

Ο Β. Λούρας είναι δημιουργός του ντοκιμαντέρ «Μαίρη, Μαριάνα, Μαρία – τα άγνωστα χρόνια της Κάλλας στην Ελλάδα», το οποίο θα προβληθεί στις 2 Δεκεμβρίου, ημέρα που συμπληρώνονται τα 100 χρόνια από τη γέννησή της, στην Εθνική Λυρική Σκηνή. Ιδέα, έρευνα, σενάριο Β. Λούρα και σκηνοθεσία Μιχάλη Ασθενίδη – Β. Λούρα. Χορηγός ΔΕΗ. Μέγας δωρητής Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος.