Εάν συναντούσα την Κάλλας σήμερα…

ΝΤΕΝΗΣ ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ

«Θα κατέβαζα το βλέμμα»

Αυτά που αυθόρμητα σας είπα στο τηλέφωνο σαν να τα έλεγα στην Κάλλας, μου είναι αδύνατον να τα πω ξανά γραπτώς με την αμεσότητα της αντίδρασης και του θυμού μπρος σε μια γενικευμένη αποδοχή της Κάλλας ως μέρος της μυθολογίας του Ωνάση! Δύσκολο να καταρρίψει κανείς τόσα ταμπού και τόσα κλισέ που φιμώνουν μια τεράστια φωνή για να ασχολούνται με διασημότητες και κουτσομπολιά. Δύσκολο να απομυθοποιήσεις χωρίς συγχρόνως να μειώσεις τον αμέριστο θαυμασμό που τρέφεις για κάποιον! Οπως κι αν το γυρίσω γεννάται αμηχανία, πίκρα, αίσθηση πως πρέπει να μιλήσω για πράγματα που όλη μου τη ζωή κατάφερα να αποστρέφομαι. Με θλίβει βαθύτατα που τελικά στην εποχή μας πρότυπο έγινε ο Ωνάσης, ενώ η Κάλλας επικράτησε ως μέρος του διδύμου της μαζί του κι όχι ως η μοναδικότητα της καλλιτέχνιδας και της φωνής της, ως τραγωδός στη σκηνή! Και δεν νομίζω πως φταίει μόνο η Κάλλας γι’ αυτό! Σίγουρα με τη στάση και την εμμονή της το επέτρεψε όσο και το υπέστη!

Στη ζωή, αντίθετα από την όπερα, η Μήδεια όταν σκοτώσει τα παιδιά της μένει άκληρη και μόνη για πάντα, όπως έμεινε κι η Κάλλας στο Παρίσι. Στη σκηνή όμως μπορεί να εκδικείται τον Ιάσονα κάθε βράδυ εκ νέου, με τη συγκλονιστική της φωνή, τη δραματική της ερμηνεία, την παρουσία και την τραγικότητα της καλλιτέχνιδος που ενσαρκώνει το μεγαλείο της τέχνης, την αγωνία και τον αγώνα της! Εύχομαι οι επόμενες γενιές να ακούν τις ηχογραφήσεις της Κάλλας και να μην ασχολούνται με τις απογοητεύσεις που γεννά η τριβή του έρωτα και της εξουσίας. Αισθάνομαι πως τα ήθη, οι αρχές και οι αξίες που σμίλεψαν τον κύκλο των πνευματικών ανθρώπων που θαύμασα και ανάμεσα στους οποίους μεγάλωσα, έχουν δραματικά αλλάξει.

Η σελίδα αυτή έχει γυρίσει οριστικά για τους νέους κι οι ισορροπίες είναι πια διαφορετικές. Το να μιλήσω στην Κάλλας «ως πρόσωπο» θα σήμαινε να επιτρέψω οριστικά το φάντασμα του Ωνάση να επικαλύψει την προσωπικότητά της, να την απορροφήσει το περιβάλλον του τζετ σετ στο Μονακό, ο κυνισμός του ψυχροπολεμικού νεοπλουτισμού και η χυδαιότητα της πολυτέλειας. Κάτι τέτοιο, μου φαίνεται πραγματικά πολύ άδικο και υποτιμητικό για μια μεγάλη μουσικό που, καλώς ή καλώς, υπέκυψε σε πάθη και αδυναμίες ανθρώπινες αλλά τίμησε με τρόπο ανυπέρβλητο την τέχνη της! Θα μπορούσα να πω απλά, «ας πρόσεχε», αλλά αυτό πρέπει πλέον να το πω σε εμάς τους ίδιους που μιλάμε για όλους και για όλα, διότι πρέπει άμεσα «να προσέξουμε!» πότε έχουμε κάτι να πούμε πραγματικά. Εάν συναντούσα την Κάλλας σήμερα και θεωρούσα αυτονόητο πως μπορώ να της απευθύνω τον λόγο, θα προσέδιδα στον εαυτό μου μια αμετροεπή οικειότητα ανάρμοστη μπρος σε μια μεγάλη καλλιτέχνιδα! Καλύτερα λοιπόν αντ’ αυτού, να πω δυνατά σ’ εμάς, πόσο λυπάμαι που σαν χώρα και σαν κοινωνία δεν δημιουργήσαμε τις προϋποθέσεις ώστε να μπορεί να τραγουδάει η Κάλλας πιο συχνά στην Ελλάδα, στην Αθήνα, στο Ηρώδειο και να τη δει η πλειονότητα του κόσμου στη σκηνή!  Οπως άλλωστε δεν κάναμε για μεγάλο αριθμό σημαντικών ανθρώπων, και πρώτο-πρώτο τον Μητρόπουλο, που ως άνθρωπος και ως καλλιτέχνης κράτησε υποδειγματικά την απόσταση που ολοκληρώνει τη ζωή του πνευματικού έργου πέρα από τη φθορά της εξουσίας και της κοσμικής ζωής. Λυπάμαι που η κοινωνία μας τέτοιες προσωπικότητες τις θυμάται πλέον μόνον σε ευκαιριακές επετείους άσχετες από την ουσία της προσφοράς και του έργου τους, για να τις περιφέρει σαν ιερά κειμήλια ενός πολιτισμού νεκρού χωρίς ελπίδα ανάστασης! Αν συναντούσα την Κάλλας σήμερα αντί να πω οτιδήποτε, θα κατέβαζα το βλέμμα και θα εξέφραζα βουβά το δέος και τον σεβασμό που της οφείλω. Οι αντιφάσεις της την αφορούν ιδιωτικά.

Η τέχνη της όμως είναι πέρα από την ιδιωτική της ζωή, ακόμα κι αν αυτή άγγιξε επιδερμικά όλες τις μορφές εξουσίας. Τέτοια ήταν η εποχή! Σε μια χώρα όμως όπου έκτοτε η έννοια της διασημότητας συγχρωτίζεται με τα μπουζουξίδικα της χούντας, προτιμώ να μην ανοίξω αυτή τη συζήτηση γιατί κι ο Ωνάσης σ’ αυτά γλεντούσε. Επιτρέψτε μου να θυμάμαι όσο ζω, την τεράστια συγκίνηση της «Μήδειας» στην Επίδαυρο όταν η Κάλλας συγκλόνισε ζωντανά τα εννιά μου χρόνια και τα σφράγισε οριστικά. Επιτρέψτε μου να αναπολώ τη μόνη κρουαζιέρα που έκανε ποτέ τη φαντασία μου να καλπάσει, όταν η Κάλλας, ο Παζολίνι, ο Βισκόντι και η Γκρέτα Γκάρμπο βρεθήκανε μαζί στο Αιγαίο, με το σκάφος του Εμπειρίκου! Ολα τα άλλα ας τα σκεπάσει η σιωπή που γενναιόδωρα ρίχνει η ιστορία στη ματαιοδοξία και τη ματαιότητα των ανθρώπων.

Ο Ντένης Ζαχαρόπουλος
είναι κριτικός και ιστορικός της τέχνης