Συγκροτώντας {LF}και αποδομώντας {LF}τον Μακάριο

Μια εισαγωγική δήλωση που δεν συνηθίζω συχνά. Ο Μάριος Θρασυβούλου είναι ίσως ο πιο τολμηρός κύπριος ιστορικός. Με τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα να επικεντρώνονται στο κυπριακό ζήτημα και την ιδεολογία του εθνικισμού στην Κύπρο, στην ιστορία και την πολιτική της ελληνοκυπριακής Αριστεράς, αλλά και την πολιτική της ελληνικής Αριστεράς σε σχέση με το Κυπριακό. Με το παρόν βιβλίο διερευνά τη συγκρότηση του εθναρχικού και πολιτικού ρόλου του Μακάριου και πώς αυτή η βοναπαρτική συγκρότηση, όπως ο ίδιος χαρακτηριστικά την περιγράφει, απετέλεσε στην πραγματικότητα εύφλεκτο υλικό για την εύρεση οποιασδήποτε βιώσιμης λύσης για το Κυπριακό.

Το προηγούμενο βιβλίο του για τη στάση του ΑΚΕΛ το 1960-64 το είχαμε παρουσιάσει εδώ στο «Βιβλιοδρόμιο». Είχαμε επισημάνει τότε το έλλειμμα γνώσης που έχουμε για μια συγκεκριμένη περίοδο στην Κύπρο. Δηλαδή για εκείνη αμέσως μετά τον πόλεμο και μέχρι την έναρξη του Αγώνα της ΕΟΚΑ, όπου στην πραγματικότητα γνωρίζουμε κάποια ονόματα αγωνιστών και μετά τις συμφωνίες της Ζυρίχης και Λονδίνου. Αλήθεια τι ξέρουμε για την άτυπη μεταφορά του Εμφυλίου στη Κύπρο από την Ελλάδα, για τη Διασκεπτική του ’46-’48, δηλαδή την προσπάθεια για τη συγκρότηση ενός Συντάγματος υπό βρετανική εποπτεία και μιας προσπάθειας αυτοκυβέρνησης, αλλά και τι γνωρίζουμε για προσωπικότητες όπως ο Φίφης Ιωάννου, ο πρώτος μεταπολεμικός ηγέτης του ΑΚΕΛ που δίστασε να συμμετάσχει στη Διασκεπτική γιατί πείστηκε από τον Ζαχαριάδη ότι το ΚΚΕ θα κέρδιζε τον Εμφύλιο στην Ελλάδα και δεν χρειαζόταν διαπραγμάτευση με τους Αγγλους; Από την άλλη η Δεξιά στήριζε σκληρά τη γραμμή της Ενωσης χωρίς όμως να έχει ένα φυσικό πρόσωπο που να εκφράζει την ηγεσία της. Ενα τέτοιο πρόσωπο θα μπορούσε να είναι ο γιατρός Θεμιστοκλής Ν. Δέρβης – ο επί 30 χρόνια δήμαρχος Λευκωσίας, άγνωστος επίσης στην Ελλάδα – χωρίς όμως να το καταφέρει.

Αυτό το κενό στη Δεξιά ή στην Εθνικόφρονα παράταξη καλείται στην Κύπρο να το αναπληρώσει το Εθναρχικό Συμβούλιο της Εκκλησίας της Κύπρου. Το ίδιο πολιτικό κενό βίωσε και η Δεξιά στην Ελλάδα αφού και κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου αλλά και αμέσως μετά θα χρειαστεί να έρθει ένα πρόσωπο από το στράτευμα να την οργανώσει πολιτικά. Ο Παπάγος.
Το 1948 είναι κατά συνέπεια μια κομβική ημερομηνία για την Κύπρο. Το ΑΚΕΛ έχει απορρίψει τη Διασκεπτική, δηλαδή μια μορφή παραχώρησης μιας κάποιας αυτονομίας υπό την αγγλική εποπτεία, μεταπίπτοντας αταλάντευτα στην Ενωση, τη Δεξιά την εκπροσωπεί η Εκκλησία και ένας νέος ιεράρχης, κομψευόμενος για τα τότε εκκλησιαστικά δεδομένα, με κοντό και περιποιημένο μούσι, με προσεγμένη στάση σώματος καταφθάνει στην Κύπρο έχοντας εγκαταλείψει τις σπουδές του στην Αμερική.

Ο Μιχαήλ Κυκκώτης (επειδή μόνασε στη Μονή Κύκκου), ο Μακάριος καταφθάνει στην Κύπρο και αναλαμβάνει Μητροπολίτης Κιτίου. Ενα φτωχό παιδί από ένα χωριό της Πάφου, που μετασχηματίστηκε μέσα από τη μοναστική ζωή, τελείωσε το σχολείο όντας 5 χρόνια μεγαλύτερος, κάτι που δημιούργησε έναν μύθο γύρω από την αριστεία του που διαλευκαίνει ο Θρασυβούλου και συνεχίζει μετά την εκκλησιαστική του ζωή στην Αθήνα και την εκπαιδευτική του μετά στην Αμερική, πεδία στα οποία δεν διακρίνεται ιδιαίτερα. Εχει καταφέρει όμως να χτίσει το προφίλ ενός ανανεωτή εκκλησιαστικού, που στην επιστροφή του στην Κύπρο το 1948 ως Μητροπολίτης Κιτίου είναι έτοιμος να αναλάβει πολιτική καριέρα. Αναλαμβάνει το γραφείο της Εθναρχίας με την πολύτιμη συνδρομή του Νικολάου Κρανιδιώτη – πατέρα του μετέπειτα υφυπουργού Εξωτερικών στην Ελλάδα – και ξεκινά ουσιαστικά η πολιτική του καριέρα. Εντάσσεται στα μεγάλα ρεύματα της εποχής, αντικομμουνισμός – πιο έντονος όταν επισκέπτεται την Ελλάδα -, αγώνας για την Ενωση με την Ελλάδα.

Ο Θρασυβούλου παρακολουθεί με μεγάλη προσοχή, βήμα βήμα, τη δημιουργία ενός εκκλησιαστικού ηγέτη που μετασχηματίζεται σε πολιτικό εκμεταλλευόμενος τη συγκυρία. Μια συγκυρία που φέρνει την Εκκλησία στην Κύπρο να αναλαμβάνει την πολιτική εξουσία καθοδηγώντας την προσπάθεια για Ενωση. Ο συγγραφέας εξετάζει επίσης το πώς ο Μακάριος επιβάλλεται σε όλο το πολιτικό σκηνικό στην Κύπρο αφού και το ΑΚΕΛ τον στηρίζει για μητροπολίτη Πάφου αφού δεν τον θεωρεί βαθιά αντικομμουνιστή, αλλά και ο ίδιος ο Μακάριος μετακινείται από μια ατζέντα αντικομμουνιστική σε μια ατζέντα αντιαποικιοκρατική που συναντά την Αριστερά και ένα τουλάχιστον μέρος της Δεξιάς. Ο Μακάριος γίνεται ένας ηγέτης, που όμως εκ θέσεως και φύσεως δεν μπορεί να εκπροσωπήσει ολόκληρο το νησί αλλά την ελληνοκυπριακή ενότητα και ο σκοπός της Ενωσης γίνεται ένας σκοπός επιβολής από το δημοψήφισμα του 1950 – για συλλογή υπογραφών πρόκειται ουσιαστικά – αλλά αυτό είναι μια άλλη κουβέντα που είναι ανοιχτή ακόμα.

Must read

Επιστρέφει στις πραγματικές ρίζες του Κυπριακού

Το βιβλίο του Θρασυβούλου είναι ένα must read για το κυπριακό ζήτημα, γιατί επιστρέφει στις πραγματικές ρίζες του, στον τρόπο συγκρότησης των μετέπειτα πρωταγωνιστών, αλλά και της διαμόρφωσης των βασικών ρευμάτων πάνω σε μια «ηθική» κυρίως διάσταση και καθόλου αντικειμενική, όπως ο συγγραφέας επισημαίνει χαρακτηριστικά, που τελικά στάθηκε αυτοκαταστροφική για τον Ελληνισμό. Ο Θρασυβούλου αποδομεί τον Μακάριο με μεθοδικότητα, του ασκεί δίκαιη κριτική, τον ανατέμνει σε όλες τις κρίσιμες φάσεις της ζωής του και τον εντάσσει στο παζλ των ανθρώπων που μετέτρεψαν το κυπριακό ζήτημα σε κυπριακή τραγωδία.

Μάριος Θρασυβούλου
Μακάριος 1948-1959
Η πολιτική ηγεμονία και
η εξέλιξη προς
τον αυταρχισμό
Εκδ. Παπαζήση 2023, σελ. 358,
Τιμή 20 ευρώ