Η αγέραστη κοινοτοπία

Πριν από ακριβώς 60 χρόνια, η Χάνα Αρεντ ξεγύμνωσε το κακό. Το έγδυσε από τα κοστούμια του, τη φαντασμαγορία του, τον μύθο του, και μας το παρέδωσε γυμνό, ξεκάθαρο και γνώριμο. Γιατί θυμίζει κάτι που μπορεί και να βλέπουμε στον καθρέφτη.

Τον Φεβρουάριο του 1963 το περιοδικό The New Yorkerδημοσίευσε το άρθρο «Ο Αϊχμαν στην Ιερουσαλήμ» με το οποίο η γερμανίδα εβραϊκής καταγωγής πολιτική φιλόσοφος Αρεντ κάλυπτε τη δίκη του Αδόλφου Αϊχμαν. Λίγο αργότερα κυκλοφόρησε και το βιβλίο της με τον ίδιο τίτλο, αλλά υπότιτλο «Εκθεση για την Κοινοτοπία του Κακού». Με σκληρή ματιά και στεγνή γλώσσα, η Αρεντ (που παρά τρίχα είχε δραπετεύσει από τη ναζιστική μέγγενη) περιέγραφε έναν άντρα κοινής όψης, ήμερης συμπεριφοράς, μετρημένου λόγου, έναν νομοταγή Ευρωπαίο, έναν συνηθισμένο άνθρωπο – υπεύθυνο όμως για τον θάνατο εκατομμυρίων Εβραίων. Και τον συμπύκνωσε ως η «Κοινοτοπία του Κακού», όρο που παρεξηγήθηκε, κατακρίθηκε, αλλά κόλλησε. Γιατί περιείχε τη βασική αλήθεια: εκείνοι που διαπράττουν τα μεγαλύτερα εγκλήματα δεν είναι σαν τους κακούς των παιδικών μας παραμυθιών· είναι συχνά οι άνθρωποι της διπλανής πόρτας, οι χαμογελαστοί γείτονες, οι σοβαροί πολίτες, οι ψηφοφόροι που στέκονται υπομονετικά στην ουρά.

Από μία άποψη, η δίκη του Αϊχμαν ήταν δίκη συνείδησης: πόσο χρόνο χρειάζεται το μυαλό ενός μέσου ανθρώπου για να υπερνικήσει την έμφυτη αποστροφή του προς κάτι εγκληματικό και πώς λειτουργεί μετά; Δεν βγάζει χαυλιόδοντες και κέρατα. Συνήθως, αν ερωτηθεί, δεν είχε τίποτα «προσωπικό» κατά των θυμάτων του. Το μόνο που έκανε είναι τη δουλειά του, το καθήκον του ως πολιτικού, στρατιωτικού ή απλού πολίτη. «Το πρόβλημα με τον Αϊχμαν» έγραψε η Αρεντ «ήταν ότι υπήρχαν πολλοί σαν κι αυτόν και οι περισσότεροι δεν ήταν ούτε διεστραμμένοι ούτε σαδιστές. Ηταν, και εξακολουθούν να είναι, φοβερά φυσιολογικοί. Κανονικοί, καθημερινοί άνθρωποι».

Σήμερα, έναν χρόνο μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, ενώ δίπλα μας μαίνεται ένας πόλεμος αδιανόητος σε αίτια και φρίκη, τα λόγια της Αρεντ αντανακλούν την αιώνια απορία μας: Μα γιατί; Μα πώς; Μα τόσο πολλοί να δέχονται αδιαμαρτύρητα τέτοια αδικία; Οπως τότε 80 εκατομμύρια Γερμανοί θωρακίστηκαν ενάντια στην αλήθεια με ασπίδα τα ψέματα που θέλησαν να πιστέψουν, σήμερα 145 εκατομμύρια Ρώσοι εξασκούν την τέχνη της αυταπάτης. Οπως τότε ένας ολόκληρος λαός ακολούθησε το λάβαρο του «μοιραίου αγώνα του πεπρωμένου του», σήμερα ένας λαός επιλέγει να πιστέψει στην «ειδική στρατιωτική επιχείρηση» που στοχεύει στον αφανισμό ενός ανεξάρτητου αυτόνομου κράτους. Η αυταπάτη δουλεύει σε τρία επίπεδα: πρώτον, ο πόλεμος δεν είναι πόλεμος· δεύτερον, φταίει το πεπρωμένο· τρίτον, είναι θέμα επιβίωσης από το επεκτατικό ΝΑΤΟ και την επιθετική Δύση. Οι περισσότερες δημοσκοπήσεις δείχνουν ένα σημαντικό ποσοστό Ρώσων να υποστηρίζουν την εισβολή: «Η κυβέρνηση ξέρει καλύτερα», «Είναι ένας αμυντικός πόλεμος», «Οι Ρωσόφωνοι της Ουκρανίας χρειάζονται την προστασία μας» κ.ά. Σύμφωνα με ρωσική δημοσκόπηση του Δεκεμβρίου 2022, το 52% των Ρώσων έχουν συγγενή ή φίλο που υπηρέτησε στον πόλεμο, όμως οι περισσότεροι μοιάζουν να μη θέλουν να ξέρουν για τις βόμβες διασποράς, τις στοχευμένες καταστροφές νοσοκομείων, σχολείων και νηπιαγωγείων, τους μαζικούς βιασμούς και τις συνοπτικές εκτελέσεις, τα αργόσυρτα βασανιστήρια και τις υποχρεωτικές απελάσεις αμάχων. «Συνηθίζει κανείς και δεν ακούει τις ειδήσεις» απαντούν χαμογελώντας.

Είναι κανονικοί άνθρωποι, όπως όλοι μας. Και όσο κανονικοί άνθρωποι μπορούν να μεταμορφώνονται μέσα σε μια νύχτα σε μαζικούς δολοφόνους, ζούμε ακόμα στον κόσμο της Χάνα Αρεντ.