Στον «βυσσινόκηπο» του θεάτρου

«Αν η ζωή είναι το είδωλο του θεάτρου, το θέατρο δεν είναι το είδωλο της  ζωής;». Σε τούτο το εμβληματικό για τη θεατρική τέχνη ερώτημα ο Ζορζ Μπανί, ο κορυφαίος θεατρολόγος που αποχαιρέτησε για πάντα το μεγάλο θέατρο του κόσμου, έδινε έμπρακτα την απάντηση, ακροβατώντας σταθερά ανάμεσα στην πραγματικότητα και στο «αλλού» της σκηνής. «Zει μέσα στον βυσσινόκηπο του θεάτρου», έγραφε για αυτόν ο συμπατριώτης του σκηνοθέτης Αντρέι Σερμπάν: «ιδανικός θεατής», ανοιχτός σε ό,τι βλέπει και γενναιόδωρος σαν τη Λιουμπόβ αλλά και «εργατικός σαν τον Λοπάχιν», ταξίδευε στα θέατρα του κόσμου, με την ακόρεστη όρεξη ενός Φάλσταφ.

Ανθρωπος του θεάτρου, συμμέτοχος με πάθος στη σκηνική πράξη ως θεατρολόγος, κριτικός, πανεπιστημιακός δάσκαλος και συγγραφέας, και πρωτίστως ως συστηματικός θεατής, ο Ζορζ Μπανί ήταν ένας θεατρικός «κριτικός – ταξιδευτής». Με αυτόν τον όρο είχε χαρακτηρίσει ο ίδιος τούς σπουδαίους προκατόχους του – εξερευνητές της θεατρικής σκηνής, όπως ο Μπερνάρ Ντορτ και ο Γιαν Κοτ. Αλλωστε είχε μάθει την έννοια του ταξιδιού παιδιόθεν. Γεννημένος το 1943 στη Ρουμανία, είχε μυηθεί από τον πατέρα του στο ταξίδι ως διαφυγή από το ασφυκτικό καθεστώς του Τσαουσέσκου. Ο νεαρός Ζορζ έβρισκε αρχικά καταφύγιο στις θεατρικές αίθουσες. «Μέσα στην τραγωδία της εισβολής των ρωσικών τανκς στην Πράγα το 1968 αυτή η παράσταση έγινε για εμάς στην Ανατολική Ευρώπη βάλσαμο που γιάτρευε τις πληγές μας», έγραφε για το σαιξπηρικό Ονειρο καλοκαιρινής νύχτας του Πίτερ Μπρουκ. «Και πώς να ξεχάσω εκείνο τον Πουκ που, στο τέλος της παράστασης, διασχίζοντας την αίθουσα, μας έσφιγγε το χέρι, ψιθυρίζοντας ένα αλησμόνητο “Goodbye”. Αποδεχόμενος αυτήν την πρόσκληση, μέσα στο σκοτάδι που με έπνιγε όλο και περισσότερο, άφησα τη Ρουμανία. Ο Πίτερ και το Oνειρό του βρίσκονται στη ρίζα αυτής της καθοριστικής για εμένα επιλογής».

Το 1973 θα εγκατασταθεί στο Παρίσι, μετατρέποντας τον εκπατρισμό σε «απελευθερωτικό ξεκίνημα», όπως θα έλεγε ο Κούντερα. Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου του Βουκουρεστίου και αργότερα της Σορβόννης, διδάσκει από το 1974 στο Πανεπιστήμιο Νέα Σορβόννη, μοιρασμένος ανάμεσα στα πανεπιστημιακά καθήκοντα και στο θέατρο σαν τον γκολντονικό Αρλεκίνο, υπηρέτη δύο αφεντάδων, όπως ομολογούσε χαριτολογώντας: ακολουθούσε το «παιδαγωγικό μοντέλο» του Μπερνάρ Ντορτ, που είχε πετύχει τον Μάη του ’68 την αυτονομία και την αναβάθμιση του Ινστιτούτου Θεατρικών Σπουδών, συνδέοντας άρρηκτα τη θεατρολογία με την τέχνη της παράστασης.

Η καρδιά του Ζορζ Μπανί χτυπούσε κοντά στους μεγάλους σκηνοθέτες: από τον Γκροτόφσκι, τον Μπρουκ και τον Κάντορ στη Μνουσκίν, στον Στρέλερ, τον Μπάρμπα και τον Στάιν, και από τον Σερό, τον Βιτέζ και τον Ντόντιν, στον Βασίλιεφ, τον Βαρλικόφσκι και τον Καστελούτσι. Μελετητής τους και ταυτόχρονα ισότιμος συνομιλητής τους, παρομοίαζε τον εαυτό του με τον Οράτιο, τον αφοσιωμένο φίλο του Aμλετ, που οι «πρίγκιπες» της σύγχρονης σκηνής τού ανέθεσαν να διασώσει τη φευγαλέα μνήμη του θεάτρου τους.

Αστείρευτης ενέργειας ο Ζορζ Μπανί έδινε ανελλιπώς το «παρών» στις σκηνές του Παρισιού και στα μεγάλα φεστιβάλ, δίδασκε τακτικά στο Πανεπιστήμιο Louvain-la-Neuve του Βελγίου και ως επισκέπτης καθηγητής σε ευρωπαϊκά και αμερικανικά ιδρύματα, ενώ παράλληλα συνεργαζόταν με το Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών (CNRS) και ήταν συνιδρυτής της ερευνητικής ακαδημίας Académie Expérimentale des Théâtres. Συνέδεσε συγχρόνως το όνομά του με τα εγκυρότερα θεατρικά περιοδικά: διευθυντής σύνταξης της εφημερίδας Journal de Chaillot και του περιοδικού L’Art du Théâtre, που εξέδιδε το Εθνικό Θέατρο του Σαγιό, συνδιευθυντής της επιθεώρησης Alternatives Théâtrales, καθώς και διευθυντής της σειράς Le Temps du Théâtre των εκδόσεων Αctes-Sud. Συγχρόνως, υπήρξε πρόεδρος της Διεθνούς Ενωσης Κριτικών Θεάτρου και του Ευρωπαϊκού Βραβείου Θεάτρου, εμψυχωτής συζητήσεων και σεμιναρίων καθώς και επιμελητής θεατρολογικών ταινιών.

Συγγραφέας περίπου σαράντα βιβλίων, απέσπασε τρία βραβεία από την Ενωση Γάλλων Κριτικών και τιμητική διάκριση από την UNESCO. Το συγγραφικό του έργο απαρτίζεται από θεατρολογικές μελέτες για τις δραματουργίες του Μπρεχτ και του Τσέχοφ και κυρίως για τους συντελεστές της σκηνικής πράξης· από το θέατρο του Μπρουκ στην ποιητική της ιταλικής σκηνής και στη σχέση θεάτρου και ζωγραφικής, κι από την τέχνη του γιαπωνέζου ηθοποιού στις σκηνοθεσίες του Βυσσινόκηπου και στην Αντιγόνη του Λευτέρη Βογιατζή. Στοχαστικά δοκίμια όπως Η λήθη και εξαιρετικής ερμηνευτικής δεινότητας και ευαισθησίας κείμενα για παραστάσεις. Ο πολιτικογραφημένος Γάλλος Ζορζ Μπανί τιμήθηκε το 2014 για το έργο του από τη Γαλλική Ακαδημία και στη συνέχεια από τη γενέτειρά του.

Ομότιμος καθηγητής πλέον και doctoris honoris causa από ευρωπαϊκά πανεπιστήμια, αναγορεύτηκε το 2016 επίτιμος διδάκτωρ του Τμήματος Θεάτρου του ΑΠΘ. Οι δεσμοί του με τη χώρα μας ήταν διαχρονικοί, αρχίζοντας ήδη από τη συνάντηση στα χρόνια της Ρουμανίας με τον πολιτικό εξόριστο σκηνοθέτη Γιάννη Βεάκη και στη συνέχεια στο Παρίσι με τον εκπατρισμένο Γιώργο Σεβαστίκογλου· και βέβαια με τους φοιτητές και τις φοιτήτριές του από την Ελλάδα. Στην Αντιφώνησή του, κατά την τελετή της αναγόρευσης, ο τιμώμενος Δάσκαλος δεν είχε παραλείψει να αναφερθεί ονομαστικά στη συγκινητική φιλία του μαζί τους: στον Βίκτωρα Αρδίττη και στις «ελληνίδες ηρωίδες» του, τις πρόωρα χαμένες Μίρκα, Αντιγόνη, Ευαγγελία, Αρτεμη· και στην υποφαινόμενη.

Τον αποχαιρετούμε τώρα με τα δικά του λόγια: «Ενάντια στη λησμονιά, αυτή είναι η αληθινή νίκη».

Η Δηώ Καγγελάρη είναι διευθύντρια της Δραματικής Σχολής του Εθνικού Θεάτρου