Διττή κρίση τιμών και προμηθειών

Η Ευρώπη βιώνει μία νέα διττή ενεργειακή κρίση: τιμών και προμηθειών. Τρία σημεία χρήζουν υπογράμμισης: Πρώτον, η κρίση ξεκίνησε το 2021, εξαιτίας της χαμηλής αποθήκευσης φυσικού αερίου στην Ευρώπη, καθώς η ΕΕ στράφηκε απότομα και απόλυτα προς την πράσινη μετάβαση, αγνοώντας υπαρκτές και άμεσες ενεργειακές ανάγκες. Δεύτερον, η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο 2022 επέτεινε και διόγκωσε την κρίση τιμών σε κρίση προμηθειών, καθώς επιβλήθηκε εμπάργκο στις εισαγωγές ρωσικού πετρελαίου και πλαφόν στην τιμή του φυσικού αερίου. Τρίτον και σημαντικότερον, η Ευρώπη, ως εισαγωγέας και όχι παραγωγός υδρογονανθράκων, εξωθείται σε επείγουσες λύσεις με υψηλό κόστος, βλ. εκτίναξη εισαγωγών LNG – κυρίως από ΗΠΑ και Κατάρ -, προώθηση κατασκευής νέων τερματικών στη Γερμανία και αναζήτηση εναλλακτικών επενδύσεων πράσινης ενέργειας.

Στη Μεσόγειο, προωθούνται από τα κράτη μέλη ΕΕ του Νότου με τις χώρες της Βορείου Αφρικής οι διασυνοριακές ηλεκτρικές διασυνδέσεις, με στόχο τη δημιουργία ενός περιφερειακού κόμβου διακίνησης και εμπορίας ηλεκτρικής ενέργειας η οποία, ως επί το πλείστον, θα παράγεται από ΑΠΕ, άρα θα είναι καθαρή και πράσινη ενέργεια. Παραδόξως, παρά την ευνοϊκή γεωγραφία της Μεσογείου, υφίστανται μόνο δύο ηλεκτρικές διασυνδέσεις: α) Τα δίκτυα που συνδέουν Τουρκία, Βουλγαρία και Ελλάδα (1,9 GW) και β) το υποθαλάσσιο καλώδιο που συνδέει το Μαρόκο με την Ισπανία (1,4 GW). Επί του παρόντος, η ΕΕ, στο πλαίσιο των Εργων Κοινού Ενδιαφέροντος (PCIs), χρηματοδοτεί τη διασύνδεση Τυνησίας – Ιταλίας «ELMED» (600MW), η οποία τελεί υπό κατασκευή και προβλέπεται να τεθεί σε λειτουργία το 2027. Πρόκειται για την πρώτη σύνδεση ηλεκτρικής ενέργειας μεταξύ ενός κράτους μέλους της ΕΕ και ενός κράτους της Βόρειας Αφρικής, με στόχο την ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας της νότιας Ιταλίας και της Σικελίας.

Στην Ανατολική Μεσόγειο, Ελλάδα, Κύπρος και Ισραήλ προωθούν το υποθαλάσσιο καλώδιο «Euro-Asia Interconnector», (2.000MW σε θαλάσσιο βάθος 3 χλμ. και έκταση 1.208 χλμ.). Σε έτερο τριμερές πρόγραμμα, Ελλάδα, Κύπρος και Αίγυπτος έχουν υπογράψει το 2021 συμφωνία, που προβλέπει παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από ηλιακή στην Αίγυπτο και μεταφορά προς Ευρώπη με πρώτο σημείο εισόδου την Ελλάδα. Το πρωτόκολλο, που υπογράφηκε στην Αθήνα, αναφέρει ότι «η συγκεκριμένη διασύνδεση ενισχύει τη συνεργασία και την ενεργειακή ασφάλεια, όχι μόνο μεταξύ αυτών των τριών χωρών αλλά και με την Ευρώπη». Επιπλέον, Ελλάδα και Αίγυπτος προωθούν εντατικά το υποθαλάσσιο ηλεκτρικό καλώδιο «GREGY» που αφορά στην πόντιση υποθαλάσσιου καλωδίου μήκους 1.373 χλμ. και ισχύος 3.000 MW, απευθείας από την περιοχή Wadi El Natrun στην Αίγυπτο, έως την Αττική, στην Ελλάδα, εντός της συμφωνηθείσας ΑΟΖ μεταξύ των δύο χωρών, το οποίο θα μεταφέρει ενέργεια που θα παράγεται από την ηλιακή ενέργεια στην Αίγυπτο. Το καλώδιο, μελλοντικά, θα έχει και τη δυνατότητα μεταφοράς υδρογόνου. Αν και πρόκειται για έργο που θα υλοποιηθεί αποκλειστικά από τον ιδιωτικό τομέα, προωθείται έντονα από τις κυβερνήσεις Ελλάδος και Αιγύπτου ως ένα έργο που συμβάλλει κι αυτό στη διττή στόχευση: αφενός της απεξάρτησης από το ρωσικό φυσικό αέριο και της εν μέρει αντικατάστασής του από καθαρή, πράσινη ηλεκτρική ενέργεια και αφετέρου της ενεργειακής και γεωπολιτικής αναβάθμισης των χωρών της περιοχής, ιδιαιτέρως της Αιγύπτου ως εξαγωγέα και της Ελλάδας ως πρώτου σημείου εισαγωγής και ηλεκτρικής ενέργειας (εκτός από φυσικό αέριο) από την Ανατολική Μεσόγειο και τη Βόρεια Αφρική προς την Ευρώπη.

Με βάση τα παραπάνω, καθώς η λεγόμενη «Διπλωματία των Καλωδίων» ξεδιπλώνεται σταδιακά στην Ανατολική Μεσόγειο, με βασικούς παίκτες σε Αν. Μεσόγειο και Μέση Ανατολή την Αίγυπτο, την Ελλάδα, την Κύπρο και τη Σαουδική Αραβία, η Βόρεια Αφρική αναδεικνύεται σε περιοχή-κλειδί για την μελλοντική ενεργειακή αυτάρκεια της ΕΕ, σε ό,τι αφορά την ενεργειακή μετάβαση προς μια πράσινη οικονομία, μέσω της προώθησης της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας, σε μια προφανή κίνηση προς χαμηλότερες εκπομπές CO2, καθώς και ανταλλαγή ηλεκτρικής ενέργειας. Σημειωτέον ότι η Σαουδική Αραβία συμμετέχει ως τρίτο μέρος στα περισσότερα εκ των ανωτέρω επενδυτικά έργα, καθώς το Ριάντ έχει στρέψει τις επενδύσεις του στον τομέα των ΑΠΕ και του υδρογόνου, ως του πλέον καθαρού καυσίμου του μέλλοντος. Επομένως, τα υποθαλάσσια ηλεκτρικά καλώδια σχεδιάζονται για να μεταφέρουν στο άμεσο μέλλον ηλεκτρική ενέργεια από τη Βόρεια Αφρική προς την Ευρώπη και (στο μεσοπρόθεσμο μέλλον) υδρογόνο.

Στο πλαίσιο αυτό, και δεδομένων των στρατηγικών σχέσεων που έχει αναπτύξει η Ελλάδα τόσο με την Αίγυπτο όσο και με τη Σαουδική Αραβία, το 2023 αναμένεται η προώθηση όλων αυτών των έργων, με σκοπό οι τελικές επενδυτικές αποφάσεις να ληφθούν είτε το 2023 είτε το 2024 και στη συνέχεια να ξεκινήσει η φάση της υλοποίησης – για όσα έργα δεν υλοποιούνται ήδη. Αίγυπτος και Ελλάδα αναδεικνύονται ως οι βασικές χώρες σε αυτή τη διαδικασία, καθώς όλα τα έργα είναι επιλέξιμα για συγχρηματοδότηση από την ΕΕ.

Σε ό,τι αφορά το φυσικό αέριο: ως καύσιμο μετάβασης (μαζί με την πυρηνική ενέργεια) θα συνεχίσει να υφίσταται στο παγκόσμιο ενεργειακό μείγμα μέχρι το 2050. Ο «οργασμός» ερευνητικών και γεωτρητικών εργασιών που παρατηρείται παγκοσμίως, χάρη στις υψηλές τιμές, συνηγορεί προς τούτο και αναμένεται να συνεχιστεί το 2023. Στην Ανατολική Μεσόγειο, ο περιφερειακός Οργανισμός East Med Gas Forum (EMGF) σταδιακά επεκτείνει τον τομέα δράσεών του πέραν της εμπορίας και των αγωγών φυσικού αερίου προς Ευρώπη, π.χ. East Med, στη διακίνηση LNG από υπάρχοντα και μελλοντικά τερματικά, πρωτίστως στην Αίγυπτο, αλλά και στην ανταγωνιστικότητα του φυσικού αερίου της Ανατολικής Μεσογείου στην ευρωπαϊκή αγορά. Επιπλέον, η σταδιακή μείωση με στόχο την τελική εξάλειψη των διαρροών και της καύσης μεθανίου σε όλη την αλυσίδα παραγωγής, μεταφοράς και κατανάλωσης φυσικού αερίου, θα πρέπει να αποτελέσει κορυφαία προτεραιότητα του Οργανισμού για το 2023 στο πλαίσιο της προσπάθειας για πράσινη μετάβαση.