Εκλογικός νόμος και Σύνταγμα

Πρόσφατα ξεκίνησε μια συζήτηση σχετικά με την αλλαγή του εκλογικού νόμου που αποκτά μεγαλύτερη σημασία, καθώς το 2023 θα είναι εκλογικό έτος. Μολονότι δεν γίνεται ευθέως λόγος για άμεση μεταβολή του υφιστάμενου νομοθετικού πλαισίου, αλλά υπογραμμίζεται η ανάγκη κυβερνητικής σταθερότητας, είναι σαφές ότι με τον εκλογικό νόμο που θα εφαρμοστεί στις επόμενες εκλογές η κυβερνητική σταθερότητα (που στη λογική του κυβερνώντος κόμματος ταυτίζεται με την αυτοδυναμία του ισχυρότερου συνδυασμού) εξ ορισμού δεν είναι διασφαλισμένη. Και τούτο διότι θα εφαρμοστεί σύστημα απλής αναλογικής που υιοθετήθηκε με τον εκλογικό νόμο που ψήφισε ο ΣΥΡΙΖΑ το 2016 (Ν. 4406/2016).

Μια από τις πρώτες ενέργειες στις οποίες προχώρησε η σημερινή κυβέρνηση, μετά την εκλογική νίκη της ΝΔ το 2019, ήταν η αλλαγή του εκλογικού νόμου του ΣΥΡΙΖΑ και η επαναφορά ενός bonus εδρών υπέρ του πρώτου κόμματος, το οποίο όμως, σε αντίθεση με τον Ν. 3636/2008 (που προέβλεπε την παραχώρηση 50 εδρών υπέρ του πρώτου αυτοτελούς κόμματος χωρίς προϋποθέσεις), διαβαθμίζεται ανάλογα με την εκλογική του δύναμη. Ωστόσο, ο σχετικός νόμος (Ν. 4654/2020) δεν υπερψηφίστηκε από πλειοψηφία 2/3, όπως ορίζει το άρθρο 54 § 1 του Συντάγματος, ώστε να ισχύσει από τις επόμενες εκλογές. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι η ηλεκτρονική δημόσια διαβούλευση διήρκεσε μόλις 3 ημέρες (ξεκίνησε απόγευμα Παρασκευής 10/1/2020 και ολοκληρώθηκε το μεσημέρι της Δευτέρας 13/1/2020), κάτι που, αν δεν οφείλεται σε αδιαφορία, γεννά προβληματισμούς για ενδεχόμενη σκοπιμότητα μη δημοσιοποίησης ενός τόσο σημαντικού νομοσχεδίου.

Ανεξαρτήτως των τυχόν ενστάσεων που θα μπορούσαν να διατυπωθούν γενικότερα ως προς τη συνταγματικότητα του bonus, είναι σαφές ότι το διαβαθμιζόμενο bonus που καθιερώνει ο νέος νόμος είναι σαφώς προτιμότερο και συνταγματικά περισσότερο ανεκτό, διότι – σε αντίθεση με τον Ν. 3636/2008 – πρέπει να συντρέχουν ορισμένες προϋποθέσεις για την εξασφάλισή του από το πρώτο κόμμα. Οι σκέψεις περί επαναφοράς του απροϋπόθετου bonus των 50 εδρών, ωστόσο, προκαλούν προβληματισμούς, αν λάβει κανείς υπόψη την τεράστια δυσαναλογία που μπορεί να προκαλέσει στην εκπροσώπηση των πολιτικών δυνάμεων. Υπενθυμίζεται ότι στις εκλογές του Μαΐου 2012 η ΝΔ με ποσοστό μόλις 18,85%, χάρη στο bonus των 50 εδρών, εξασφάλισε τον διόλου ευκαταφρόνητο αριθμό των 108 εδρών. Παρά την προφανή αντισυνταγματικότητα της χωρίς διαβάθμιση και προϋποθέσεις παραχώρησης 50 εδρών υπέρ του πρώτου κόμματος, η νομολογία του Ανωτάτου Ειδικού Δικαστηρίου έκρινε αντίθετα (ΑΕΔ 18/2017), επιβεβαιώνοντας αφενός τη διαχρονική αποστασιοποίησή του από το να αμφισβητήσει ή να ελέγξει αποτελεσματικότερα τη νομιμότητα και κατ’ επέκταση τη συνταγματικότητα των διαφόρων εκλογικών συστημάτων, αφετέρου την απουσία ενός ικανού μεθοδολογικού οπλοστασίου για τη διαμόρφωση ορθού δικανικού συλλογισμού.

Πάντως, η διασφάλιση κυβερνητικής σταθερότητας, την οποία επικαλούνται διαρκώς το τελευταίο διάστημα κυβερνητικά στελέχη, δεν αποτελεί συνταγματική αρχή, αλλά απλώς έναν σκοπό, προς επίτευξη του οποίου αποβλέπει το Σύνταγμα. Αντιθέτως, συνταγματικές αρχές αποτελούν η ισότητα της ψήφου και η ίση αντιπροσώπευση, προς τις οποίες είναι προφανές ότι δεν εναρμονίζεται η ύπαρξη απροϋπόθετου bonus υπέρ του πρώτου κόμματος. Επομένως, οποιαδήποτε σκέψη περί επαναφοράς ενός τέτοιου bonus όχι μόνο δεν συμβάλλει στην καλλιέργεια συναινετικού κλίματος, που είναι απαραίτητο λαμβάνοντας υπόψη τη δύσκολη περίοδο που διανύουν η χώρα και η Ευρώπη, αλλά επιδεινώνει την πόλωση και επιδρά τοξικά στο πολιτικό σύστημα.