Διέξοδα

Η παρακολούθηση πολίτη, για να είναι νόμιμη, δεν αρκεί να έχει ακολουθηθεί η προβλεπόμενη διαδικασία. Κατά το Σύνταγμα, πρέπει να δικαιολογείται όντως από λόγο εθνικής ασφάλειας. Σε περίπτωση ευρωβουλευτή δεν επιτρέπεται να αφορά την άσκηση των καθηκόντων του και, κατά τα λοιπά, ο λόγος εθνικής ασφάλειας πρέπει να είναι σοβαρός και αναντίλεκτος. Αυτά δεν είναι πολυτέλειες. Η δημοκρατία μας δεινοπάθησε στο παρελθόν από φοβικά προσχήματα και αμνησία δεν δικαιολογείται.

Αυτή την εβδομάδα ενεργοποιείται η κοινοβουλευτική διαδικασία. Ως γνωστόν, η Επιτροπή Θεσμών και Διαφάνειας έχει διαρκή αρμοδιότητα ελέγχου της ΕΥΠ. Με απόφαση της Ολομέλειας, μπορεί να ενεργήσει ως εξεταστική επιτροπή – ή να συσταθεί ειδική τέτοια. Στις αρμοδιότητές της, μπορεί να ελέγξει αν συνέτρεξε ο απαιτούμενος κατά το Σύνταγμα λόγος για την παρακολούθηση. Το γεγονός ότι η άρση του απορρήτου γίνεται με εισαγγελική διάταξη δεν κωλύει τον έλεγχο. Πρώτον, καθώς η διάταξη δεν χρήζει αιτιολογίας, ελέγχεται το αίτημα που παρουσιάστηκε στην εισαγγελική αρχή. Τυχόν ελαττώματα στην πληρότητα του φακέλου, στον έλεγχο της αξιοπιστίας των πηγών, στην επισήμανση περί συνδρομής ειδικών περιστάσεων (π.χ. ως προς την ιδιότητα του ελεγχόμενου) δεν βαρύνουν την εισαγγελική κρίση. Δεύτερον, ανέλεγκτο της παρακολούθησης θα ανέτρεπε την ισορροπία δικαιοκρατικών εγγυήσεων, καθώς θα καθιστούσε σφαίρα δημόσιας εξουσίας πλήρως ανέλεγκτη. Η εισαγγελική διάταξη είναι πράξη δικαστικής αρχής, αλλά δεν εντάσσεται στη δικαιοδοτική λειτουργία, δεν χρήζει αιτιολογίας και δεν υπόκειται σε ευθεία προσβολή. Η παρεμβολή της δικαστικής αρχής χωρεί ως επιπλέον εγγύηση στο πλαίσιο ταχείας διαδικασίας που διευκολύνει την άμεση και ακώλυτη πραγματοποίηση της παρακολούθησης, όχι βεβαίως για να αποκλεισθεί κάθε μεταγενέστερος έλεγχος, που ρητώς προβλέπει το Σύνταγμα.

Η κοινοβουλευτική διαδικασία πρέπει να προστατεύσει τα συμφέροντα ασφάλειας της χώρας. Η εξεταστική επιτροπή έχει όλες τις αρμοδιότητες των ανακριτικών αρχών καθώς και του εισαγγελέα πλημμελειoδικών, ενώ μπορεί να αναθέσει τη διενέργεια ειδικών πράξεων έρευνας σε τακτικούς δικαστές. Εδώ ανακύπτει ένα ζήτημα. Ο υπουργός «μπορεί» να αρνηθεί να αποκαλύψει διπλωματικό μυστικό που αφορά την ασφάλεια του Κράτους (146 παρ. 4 ΚτΒ), ενώ κατάθεση μάρτυρα για μυστικό που αφορά την ασφάλεια του Κράτους τελεί υπό την έγκρισή του (212 ΚΠοινΔ). Η εν λόγω εξουσία αφορά αληθή, όχι κατ’ επίφαση μυστικά, και ο μάρτυρας δίδει σχετικό όρκο. Σε κάθε περίπτωση, πρέπει να μπορεί η Βουλή να διακριβώσει αν συνέτρεξε αποχρών λόγος παρακολούθησης. Επομένως, να έχει τη συνδρομή που είναι αναγκαία για να εκπληρωθεί ο σκοπός εξεταστικής επιτροπής, η οποία ενεργεί κατ’ εντολή της Ολομέλειας. Για τον λόγο αυτόν, κρίσιμος είναι ο ακριβής προσδιορισμός του αντικειμένου της επιτροπής.

Σε αυτή την επίπονη διαδικασία, κρίσιμη θα αναδειχθεί η βούληση και η σωφροσύνη ανθρώπων. Ηγετών, αλλά και πολιτών. Η ισχύς της Ελλάδας στηρίζεται στη ισχύ της δημοκρατίας – και στη μνήμη ότι οι κλειστές και φοβικές δομές, όπως αυτές που γνώρισε η χώρα στη μεταπολεμική περίοδο, είναι ιδιαίτερα ασθενικές και επιρρεπείς στα αδιέξοδα.

Ο Νίκος Παπασπύρου είναι αν. καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή (ΕΚΠΑ)