Δαρδανέλλια

Η πίεση προς την Τουρκία να κλείσει τα Στενά, προκειμένου να αποκλειστεί η πρόσβαση των ρωσικών πολεμικών στον Εύξεινο Πόντο, δημιούργησε μία κατάσταση lose-lose. Είτε η Τουρκία θα προσαρμοζόταν στο δυτικό πλαίσιο και θα βρισκόταν αντιμέτωπη με τη ρωσική αντίδραση, είτε θα επιχειρούσε να τηρήσει στάση ουδετερότητας οπότε θα στοχοποιείτο από τη Δύση. Οσο υπήρχε μία κατάσταση διεθνούς σχετικής ισορροπίας και πολυπολισμού, η Τουρκία μπορούσε ταυτόχρονα να διαπραγματεύεται τη θέση της και με τη Δύση και με τη Ρωσία. Με τον ρωσο-ουκρανικό πόλεμο αυτή η δυνατότητα εξαερώθηκε και η Τουρκία ως μέλος του ΝΑΤΟ καλείται να υπηρετήσει τις προτεραιότητες της Δύσης. Επομένως το κλείσιμο των Στενών ήταν μονόδρομος.

Στην πραγματικότητα, η γεωπολιτική ευστάθεια της Τουρκίας συναρτάται με τη διαχείριση των Στενών. Η Τουρκία είναι ο διαχειριστής, αλλά την ψιλή κυριότητα έχει η Δύση. Ενδεικτικό είναι το επεισόδιο με το αμερικανικό τηλεοπτικό δίκτυο CBS, που προέβαλε προ ημερών χάρτη της περιοχής, στον οποίον η Κωνσταντινούπολη και η περιοχή των Στενών εμφανίζονται αποκεκομμένα από την Τουρκία και με χρώμα αντίστοιχο της Ελλάδας. Ακολούθησε θύελλα αντιδράσεων στα τουρκικά ΜΜΕ. Η Τουρκία δεν έχει απαλλαγεί από τη δομική της ανασφάλεια, που γεννά υστερικές αντιδράσεις ακόμα και με έναν χάρτη ή μία απλή αναφορά στο ελληνικό παρελθόν της Μικράς Ασίας και της Πόλης.

Ασφαλώς η εμφάνιση του εν λόγω χάρτη δεν ήταν τυχαία. Ηταν ωμή προειδοποίηση προς την Τουρκία, ότι η ιδιοκτησία της επί των Στενών, ως αποτέλεσμα της εισβολής της στα εδάφη του Ανατολικού Ρωμαϊκού Κράτους, συναρτάται με τη διαχείρισή τους προς όφελος της Δύσης.

Από την άλλη, όμως, πλευρά, ορθούται η ρωσική απειλή. Την τελευταία φορά που η Τουρκία έκλεισε τα Στενά ήταν στις αρχές του 1828, όταν ο σουλτάνος Μαχμούτ Β’ αποφάσισε να εκδικηθεί τη Ρωσία, που είχε συμπράξει στη Ναυμαχία του Ναυαρίνου. Το αποτέλεσμα ήταν ο ίδιος ο τσάρος πασών των Ρωσιών να εισβάλει επικεφαλής θηριώδους στρατεύματος στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Οταν μερικούς μήνες αργότερα τα ρωσικά στρατεύματα έφτασαν λίγες δεκάδες χιλιόμετρα από την Κωνσταντινούπολη, ο σουλτάνος πανικόβλητος και βλέποντας να διαλύεται το κράτος του υπέγραψε το Πρωτόκολλο της Αδριανουπόλεως, με το οποίο ανακάλεσε την απόφασή του να κλείσει τα Στενά και ταυτόχρονα δέχθηκε την ίδρυση ελληνικού κράτους. Το κλείσιμο των Στενών συνετέλεσε έτσι καθοριστικά στην ελληνική ανεξαρτησία, που επεδίωκε να αποφύγει πάση θυσία η Τουρκία.

Το δίλημμα είναι υπαρξιακό. Με το κλείσιμο των Στενών, η Τουρκία θα προκαλέσει την κεραυνοβόλο αντίδραση της Ρωσίας, με πιθανή διεύρυνση της ουκρανικής κρίσης προς Νότον. Αλλά εάν είχε αρνηθεί να τα κλείσει, η Δύση θα προσανατολιζόταν στη διεθνοποίησή τους. Σε κάθε περίπτωση, το Ανατολικό Ζήτημα έχει κάνει την επανεμφάνισή του.

Ο Μελέτης Η. Μελετόπουλος είναι διδάκτωρ Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών Πανεπιστημίου Γενεύης

*Από τις εκδόσεις Καπόν κυκλοφορεί το συλλεκτικό τεύχος 47 της επιθεώρησης ΝΕΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ για την Ελληνική Επανάσταση