Δύο κομπάρσοι και ένας επαπειλούμενος πόλεμος

Πριν από λίγα χρόνια, διασκέδαζε το κοινό του κάνοντας ότι παίζει πιάνο με το πέος του. Τώρα, καλείται να ενσαρκώσει τον ρόλο του ικανότερου διπλωμάτη και του αποφασιστικότερου πολέμαρχου. Είναι αναμφίβολα ασυνήθιστη η ιστορία του Βολοντίμιρ Ζελένσκι, του 44χρονου προέδρου της Ουκρανίας, της χώρας που βρίσκεται επί του παρόντος στο επίκεντρο του κόσμου – και όλων των φόβων του. Ασυνήθιστη και κάπως αινιγματική.

Ο Βολοντίμιρ, ή «Βόβα», Ζελένσκι γεννήθηκε το 1978 στο Κριβί Ριχ, μία πόλη με μεγάλα κοιτάσματα σιδηρομεταλλεύματος στη νοτιοανατολική Ουκρανία, σε εβραϊκή οικογένεια, από πατέρα καθηγητή πληροφορικής και μητέρα μηχανικό. Στο τέλος της δεκαετίας του 1990, ενώ ο κομμουνισμός καταρρέει, η Σοβιετική Ενωση διαλύεται, και τα εργοστάσια ερειπώνουν, η πόλη κατατρώγεται από τον αλκοολισμό και την εγκληματικότητα. Συμμορίες εφήβων με μαχαίρια και σφυριά τρομοκρατούν τους κατοίκους ενώ άλλοι, όπως ο Βόβα, αρχίζουν να ασχολούνται με το καφεθέατρο και δοκιμάζουν την τύχη τους στον KVN, έναν διαγωνισμό stand-up comedy εξαιρετικά δημοφιλή στην ΕΣΣΔ. Ο Ζελένσκι και οι φίλοι του γράφονται στη Νομική, για το χατίρι των γονιών τους, τον περισσότερο χρόνο τους όμως τον αφιερώνουν στον θίασό τους, τον Kvartal 95.

Το 2002, ένας παραγωγός τους προτείνει τη δική τους εκπομπή στη ρωσική τηλεόραση. Ο Ζελένσκι γίνεται σταρ, ιδρύει δική του εταιρεία παραγωγής. Δέκα χρόνια αργότερα, το εισόδημά του υπολογίζεται στα 15 εκατομμύρια δολάρια και εκείνος αγοράζει βίλα στην Τοσκάνη. Την εποχή εκείνη, θυμίζει το γαλλικό περιοδικό L’Obs, είναι ιδιαίτερα δημοφιλής στους ουκρανούς πολιτικούς: ο προκάτοχός του στην προεδρία, ο Πέτρο Ποροσένκο είναι τακτικός θαμώνας στις παραστάσεις του. Κάποιες φορές μάλιστα, ο Βόβα δίνει ιδιωτικά σόου για τους ολιγάρχες.

Τέλη του 2013, ο Βλαντίμιρ Πούτιν, που ανησυχεί για την απώλεια της ρωσικής επιρροής στην Ουκρανία, προσφέρει στον πρόεδρο Ποροσένκο ένα ιδιαίτερα ευνοϊκό συμβόλαιο φυσικού αερίου: θέλει να τον ευχαριστήσει επειδή αποσύρθηκε από μία συμφωνία με την Ευρώπη. Εκατοντάδες χιλιάδες φιλοευρωπαίοι διαδηλωτές κατεβαίνουν στους δρόμους. Σε ένα σκετς του, ο Ζελένσκι υποδύεται τον ασθενή ψυχιατρείου που στρατολογείται από την κυβέρνηση για να επιτίθεται στους διαδηλωτές. Κι ενώ στην πλατεία Μεϊντάν, η Ουκρανία κάνει την επανάστασή της, ενώ ο Πούτιν προσαρτά στη συνέχεια την Κριμαία και βάζει φωτιά στο Ντονμπάς, ο Kvartal 95 κόβει οριστικά τους δεσμούς του με τη Ρωσία.

O Νοέμβριος του 2015 αποδεικνύεται καθοριστικός. Ο Βόβα και οι φίλοι του δημιουργούν τον «Υπηρέτη του Λαού», μία κωμική σειρά όπου ένας απλός καθηγητής ιστορίας προσγειώνεται σαν αλεξιπτωτιστής στην προεδρία της Ουκρανίας. Στην οθόνη, ο Ζελένσκι, ή «Βάσιλ Γκολομπορόντκο», μετακινείται με λεωφορείο, πετάει την επικεφαλής του ΔΝΤ στην πισίνα και ονειρεύεται ότι ανοίγει πυρ με αυτόματο όπλο εναντίον των βουλευτών που τον απελπίζουν. Γνωρίζει τέτοια πρωτοφανή επιτυχία αυτή η πολιτική κωμωδία που τα ινστιτούτα δημοσκοπήσεων αρχίζουν να τεστάρουν την υπόθεση ενός Ζελένσκι στην προεδρία: τα νούμερα είναι εξαιρετικά. Παραμονή Πρωτοχρονιάς του 2019, ο κωμικός δηλώνει υποψήφιος, λίγο σαν πλάκα. Την εκστρατεία του, την κάνει πάνω στη σκηνή. «Δεν είμαι πολιτικός, αλλά ένας απλός τύπος που ήρθε να γκρεμίσει το σύστημα», εξηγεί στη διάρκεια του τηλεοπτικού ντιμπέιτ μεταξύ των δύο υποψηφίων για τον δεύτερο εκλογικό γύρο. Αποσπά 73% των ψήφων, συνθλίβει τον Ποροσένκο. Λίγες εβδομάδες αργότερα, η μυθοπλασία προσκρούει βίαια στην πραγματικότητα: ο Ζελένσκι αναλαμβάνει επικεφαλής μίας εμπόλεμης χώρας.

Δεν θα χρειαστεί πολύ καιρό προκειμένου να εξοικειωθεί. Τον Ιούλιο του 2019, ο Ντόναλντ Τραμπ τηλεφωνεί στον ουκρανό πρόεδρο για να του ζητήσει, σε αντάλλαγμα για 400 εκατομμύρια δολάρια στρατιωτικής βοήθειας, να ξεκινήσει έρευνα στην ουκρανική εταιρεία φυσικού αερίου Burisma: στο διοικητικό συμβούλιο αυτής της τελευταίας εδρεύει ο γιος του αντιπάλου του, του Τζο Μπάιντεν. Ο Ζελένσκι δέχεται το «deal». Το επίμαχο τηλεφώνημα θα στοιχίσει στον Τραμπ μία δίκη με το ερώτημα της καθαίρεσης. Οι Ουκρανοί, όμως, δεν θα το χρεώσουν στον Ζελένσκι, το αντίθετο: θα το δουν σαν ένα δείγμα ότι είναι έτοιμος ακόμα και να λερώσει τα χέρια του αν είναι για το συμφέρον της χώρας.

Ο Ζελένσκι εξελέγη για δύο λόγους: για να καθαρίσει τη χώρα του από την ενδημική διαφθορά και να κάνει ειρήνη με τη Ρωσία. Το πρώτο, το παλεύει, με φτωχά αποτελέσματα. Οσο για το δεύτερο… Η δουλειά που καλείται να κάνει αυτός ο πρώην κωµικός είναι σχεδόν αδύνατη. Στο εσωτερικό, να κρατάει σε απόσταση τα στρατόπεδα των πολεμοχαρών ουκρανών εθνικιστών και των ακόμα πιο πολεμοχαρών φιλορώσων. Στο εξωτερικό, να αντιστέκεται στην υπερπλειοδοσία του αμερικανού συμμάχου, να μην αντιδρά στις ρωσικές προκλήσεις, να προσπαθεί να λειτουργεί ως σύνδεσμος ανάμεσα στις χώρες μίας διχασμένης Ευρώπης. Επειτα από συνάντηση που είχαν την περασμένη εβδομάδα στο Κίεβο, ο Εμανουέλ Μακρόν εκθείασε την ψυχραιμία του. Αλλά η θέση του Βολοντίμιρ Ζελένσκι μοιάζει με εκείνη ενός ισορροπιστή ο οποίος δεν βαρύνει και πολύ στο μπρα ντε φερ μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας – και η Ευρώπη η ίδια, άλλωστε, ρόλο κομπάρσου έχει, παρόλες τις προσπάθειές της.