Μία οσμή Μονάχου

Ο Ψυχρός Πόλεμος τελείωσε πριν από 30 χρόνια. Μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2007-2008, ωστόσο, όχι απλά επέστρεψε αλλά μεταλλάχθηκε σε έναν υβριδικό χλιαρό πόλεμο. Και καθώς οι ΗΠΑ και οι ευρωπαίοι σύμμαχοί τους παλεύουν τώρα να διαχειριστούν την απειλή μιας ρωσικής επίθεσης στην Ουκρανία, το φάσμα ενός θερμού πολέμου διαγράφεται στον ορίζοντα. Ο κατευνασμός της ναζιστικής Γερμανίας, το 1938, έχει γίνει μία ελκυστική ιστορική αναλογία, αφού εκείνη ήταν η στιγμή που ο ψυχρός πόλεμος ο οποίος ακολούθησε τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο μεταλλάχθηκε αποφασιστικά, κάνοντας υποτίθεται μία θερμή διαμάχη αναπόφευκτη.

Ενα επιπόλαιο ρητό αναδύθηκε από τη διεθνή συνδιάσκεψη του Μονάχου: ποτέ μην κατευνάζετε δικτάτορες. Μετά το 1945, αυτό οδήγησε συχνά σε καταστροφικές συνέπειες. Το 1956, για παράδειγμα, ο βρετανός πρωθυπουργός Αντονι Ιντεν, έκανε λάθος αντιμετωπίζοντας τον αιγύπτιο πρόεδρο Γκαμάλ Νάσερ ως έναν νέο Χίτλερ. Δεκαετίες αργότερα, οι αμερικανοί πρόεδροι Τζορτζ Μπους, πατήρ και υιός, έκαναν λάθος εφαρμόζοντας την ίδια ετικέτα στον Σαντάμ Χουσεΐν. Η αναλογία αιτιολόγησε ένα καταστροφικό λάθος που άλλαξε εκ βάθρων τη μορφή της παγκόσμιας πολιτικής.

Το σημερινό μενού των χρηματοπιστωτικών και οικονομικών κυρώσεων που σχεδιάζονται εναντίον του Βλαντίμιρ Πούτιν επαναλαμβάνει την ψυχροπολεμική λογική της αμοιβαίως εγγυημένης καταστροφής (MAD). Η ικανότητα ανάπτυξης συστημικά απειλητικών χρηματοπιστωτικών και νομισματικών εργαλείων είναι το σύγχρονο ισοδύναμο των πυρηνικών κεφαλών (από μία αντίστοιχη λογική καθοδηγήθηκε το 1938 ο βρετανός πρωθυπουργός Νέβιλ Τσάμπερλεν: μόνο μία γενιά μετά τη φρίκη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ήταν αποφασισμένος να αποτρέψει μία περαιτέρω κλιμάκωση).

Με τι μοιάζει σήμερα η ρωσική πλευρά της εξίσωσης της MAD; Οι σχεδιαστές στρατηγικής του Κρεμλίνου γνωρίζουν ασφαλώς πως η Ρωσία έχει πολλά να χάσει από μία ανοιχτή σύρραξη στην Ουκρανία. Μία ρωσική εισβολή θα συναντούσε σημαντική ουκρανική αντίσταση, οδηγώντας σε βαριές απώλειες και μία περαιτέρω αποκαρδίωση του ρωσικού πληθυσμού.

Με περιορισμένες εναλλακτικές επιλογές ολόγυρα, και οι δύο πλευρές νιώθουν παγιδευμένες. Το πραγματικό δίδαγμα του Μονάχου είναι πως υπάρχουν τρόποι διαχείρισης της πολιτικής ψυχολογίας της παγίδευσης. Ο Χίτλερ κέρδισε τον διαγωνισμό στο Μόναχο γιατί απέκτησε ασυναγώνιστη κυριαρχία στην ανατολική και την κεντρική Ευρώπη. Σύντομα όμως απογοητεύτηκε, γιατί οι ευκαιρίες τις οποίες πρόσφερε η απειλή μίας σύρραξης είχαν εξαφανιστεί. Οπως καταδεικνύει πειστικά ο Χένρι Κίσινγκερ στο βιβλίο του «Διπλωματία», ο παραλογισμός του Χίτλερ τον οδήγησε στο να πετάξει το πλεονέκτημά του πηγαίνοντας σε πόλεμο το 1939.

Ενας θερμός πόλεμος δεν είναι αναπόφευκτος σε μία διαπραγματευτική διαδικασία όπως εκείνη του Μονάχου. Παρότι είναι αλήθεια πως ο επιτιθέμενος μοιάζει για μια ακόμα φορά να κερδίζει, πολλά παραμένουν ανοιχτά σε ερμηνείες. Αν ο στόχος του Πούτιν είναι να εκθέσει τις αδυναμίες της Δύσης, μπορεί να ισχυριστεί αμέσως νίκη. Από μία άλλη οπτική, ωστόσο, η ειρήνη, ακόμα και η δημοκρατία, επίσης νικούν, γιατί η νέα λογική της MAD δείχνει πόσο λίγο, ακριβώς, κέρδος μπορεί να αντληθεί από μία κλιμακούμενη διαμάχη.

O Χάρολντ Τζέιμς είναι καθηγητής Ιστορίας και Διεθνών Υποθέσεων στο πανεπιστήμιο του Πρίνστον καθώς και συγγραφέας. Στα ελληνικά κυκλοφορεί το βιβλίο του «Το τέλος της παγκοσμιοποίησης» (Εκδ. Λιβάνη, 2002)