Λουκασένκο: Mικρή ανατομία

Εδώ και τρεις εβδομάδες, ο πρόεδρος της Λευκορωσίας Αλεξάντερ Λουκασένκο πιέζει τη Γερμανία να δεχθεί 2.000 μετανάστες από την Ασία και την Αφρική, ενώ απειλεί την Πολωνία με ένοπλη επίθεση. Προτού αναδειχθεί πρόεδρος το 1994, ο Λουκασένκο ήταν διευθυντής σε σοβχόζ και νωρίτερα φαντάρος σε σοβιετικό συνοριακό στράτευμα: η πολιτεία του τα τελευταία είκοσι επτά χρόνια συνδυάζει κομμουνιστικό αυταρχισμό, ευκαιριακό εθνικισμό, αντιδυτισμό και μετα-σοβιετική διαφθορά.

Καθώς η Λευκορωσία δεν εξελίχθηκε σε καπιταλιστική οικονομία, βασικοί τομείς τελούν υπό κρατική ιδιοκτησία και η νοσταλγία για τον υπαρκτό σοσιαλισμό είναι εντονότερη απ’ ό,τι στις υπόλοιπες πρώην σοβιετικές δημοκρατίες. Όσο για τον Λουκασένκο, στο πέρασμα του χρόνου συγκέντρωσε εξουσία με αναφορές στο χαμένο, δήθεν ένδοξο παρελθόν· η επιρροή του στην κοινή γνώμη είναι αναμφισβήτητη παρά τις εκλογικές νοθείες και παρά την προσωπαγή άσκηση της εξουσίας· αλλά και εξαιτίας της. Το χαρακτηριστικό της πολιτικής του είναι οι στενοί δεσμοί με τη Ρωσία και γενικότερα ο μονομερής προσανατολισμός του προς τον Βλαντιμίρ Πούτιν και εναντίον της δυτικής Ευρώπης – κι αυτό παρότι οι σχέσεις του με το Κρεμλίνο και ο βαθμός ενσωμάτωσης της Λευκορωσίας στη Ρωσία παρουσιάζουν διακυμάνσεις· προσεγγίσεις και μουτρωμένες απομακρύνσεις. Ο Λουκασένκο φέρει το πνεύμα του κομμουνισμού στον σύγχρονο κόσμο περίπου όπως ο Πούτιν: διώξεις αντιπολιτευομένων, κακομεταχείριση κρατουμένων, αλλοπρόσαλλες αντισημιτικές δηλώσεις, υπαινιγμοί υπέρ του Χίτλερ και προπάντων σχεδόν τρεις δεκαετίες εξουσίας την οποία μερικές χώρες της Δύσης θεωρούν έκνομη, ενώ άλλες -Ρωσία, Κίνα, Ιράν, Αρμενία, Συρία, Βενεζουέλα και Κούβα- την αναγνωρίζουν.

Ο 67χρονος σήμερα Λουκασένκο ενηλικιώθηκε μέσα στον κομμουνισμό και στο εσωτερικό του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης: αν ο Πούτιν ανταποκρίνεται στο στερεότυπο του κατώτερου αξιωματικού της KGB, o Λουκασένκο είναι μια καρικατούρα του θερμοκέφαλου Κομσομόλου που όρμησε με κέφι στην ιεραρχία των κρατικών αγροκτημάτων οδηγώντας λευκορωσικό τρακτέρ. Για να είμαι δίκαιη, το 1993 θεωρούνταν, και ίσως ήταν, ειλικρινής σταυροφόρος εναντίον της διαφθοράς: με αυτή την ιδιότητα εξελέγη προσωρινός πρόεδρος μιας επιτροπής κατά της διαφθοράς του λευκορωστικού κοινοβουλίου και κατηγόρησε 70 ανώτερους κυβερνητικούς αξιωματούχους για κλοπή κρατικών πόρων. Αν και για τους περισσότερους οι κατηγορίες αποδείχθηκαν αβάσιμες, ο Λουκασένσκο απέκτησε φήμη διώκτη των κακών. Στις πρώτες δημοκρατικές προεδρικές εκλογές στη Λευκορωσία, κατέβηκε ως ανεξάρτητος με μια λαϊκιστική πλατφόρμα (σε συνέντευξή του στους New York Times, δήλωνε «Δεν είμαι ούτε αριστερός ούτε δεξιός· είμαι με τον λαό ενάντια σε όσους τον ληστεύουν και τον εξαπατούν») αποσπώντας στον δεύτερο γύρο ένα εντυπωσιακό 80,1% των ψήφων. Έκτοτε συνέβησαν πολλά -δημοψήφισμα με διακύβευμα την, κατά τη γνώμη της αντιπολίτευσης, «ρωσοποίηση», αναθεώρηση του συντάγματος, εκλογές στις οποίες ψήφιζαν δέντρα- αλλά ο Λουκασένσκο παρέμεινε ακλόνητος. Ακριβώς όπως θα παρέμενε αν ο υπαρκτός σοσιαλισμός ήταν ακόμα υπαρκτός.

Από το 1998 στράφηκε ανοιχτά εναντίον των ευρωπαϊκών χωρών τις οποίες κατηγορεί ότι ευθύνονται για τα οικονομικά προβλήματα της Λευκορωσίας. Σ’ αυτό δεν έχει εντελώς άδικο: η ΕΕ και οι ΗΠΑ έχουν την κακή συνήθεια των κυρώσεων. Έτσι, το 1999, ο Λουκασένκο πρότεινε στον Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς να ενταχθεί η Γιουγκοσλαβία στην Ένωση Ρωσίας-Λευκορωσίας -και καθώς το όνειρό του ήταν μια αντιευρωπαϊκή συσπείρωση έγινε έξαλλος όταν εντάχθηκαν στην ΕΕ η Πολωνία και οι Βαλτικές χώρες, πράγμα που, μεταξύ άλλων, επέκτεινε τα σύνορα της ΕΕ με τη Λευκορωσία σε πάνω από 1.000 χιλιόμετρα. Αυτή η γειτνίαση τον κάνει νευρικό.

Στις δεκαετίες του 1990 και του 2000 η οικονομία στη Λευκορωσία δεν τα πήγε άσχημα, αλλά μέρος της ανάπτυξης οφειλόταν στο ρωσικό αργό πετρέλαιο που εισήγαγε σε τιμές χαμηλότερες της αγοράς. Στη Λευκορωσία γινόταν η διύλιση και στη συνέχεια η πώληση στο εξωτερικό. Όμως, καθώς περνούσε ο καιρός, ιδιαίτερα μετά τις προεδρικές εκλογές-φάρσα του 2006, ο Λουκασένκο γλιστρούσε όλο και περισσότερο στη δικτατορία· παραδέχτηκε μάλιστα ότι είχε νοθεύσει τα αποτελέσματα εναντίον του εαυτού του προκειμένου να παρουσιάσει μια πλειοψηφία πιο χαρακτηριστική των ευρωπαϊκών χωρών. Αν και είχε κερδίσει το 93,5% των ψήφων, είπε, έδωσε εντολή να ανακοινωθεί αποτέλεσμα 86%. Για να μην τα πολυλογώ, όλες οι εκλογικές διαδικασίες ήταν προβληματικές με τρόπους και σκηνικά που θυμίζουν τριτοκοσμικές και νοτιοευρωπαϊκές ανωμαλίες στα βάθη του 20ού αιώνα. Αυτές τις ανωμαλίες, όπως αναμενόταν, τις θεωρεί φυσιολογικές ο πρωθυπουργός της Ουγγαρίας Βίκτορ Όρμπαν -ο οποίος έχει ζητήσει τον τερματισμό των κυρώσεων της ΕΕ στη Λευκορωσία- καθώς και τα μεγαλοστελέχη του Ρωσικού Κομμουνιστικού Κόμματος τα οποία χειροκροτούν την αντίσταση του Λουκασένκο έναντι της Δύσης και την προσπάθειά του να ενώσει τη Λευκορωσία με τη Ρωσία. Πρόκειται για μια υπέροχη συγχώνευση πανρωσισμού, σταλινοειδούς προσωπολατρίας και άγνοιας των δημοκρατικών αξιών. Ο Λουκασένκο δείχνει περισσότερο να μη γνωρίζει το δημοκρατικό σύστημα παρά να το καταστρατηγεί εσκεμμένα· κάτι που ίσχυε περιέργως και για τον Ντόναλντ Τραμπ με τη διαφορά ότι ο ανάγωγος Αμερικανός δεν είχε το περιθώριο να εξαφανίζει ανθρώπους, να οργανώνει δολοφονίες ή να διατάσσει αεροπλάνα να προσγειωθούν προκειμένου να συλλάβει αντιφρονούντες, όπως συνέβη με την πτήση της Ryanair όπου επέβαινε ο δημοσιογράφος Ρομάν Προτάσεβιτς.

Υπολογίζεται ότι ένας στους τρεις Λευκορώσους θεωρεί τον Λουκασένκο «бацька» («πατέρα»), όπως συνηθιζόταν στην ΕΣΣΔ.  Τον πατέρα συνοδεύουν όλα τα κομμουνιστικά στοιχεία: αφοσιωμένος στρατός, κρατική γραφειοκρατία, υπηρεσίες ασφαλείας που δεν συμπεριφέρονται ως εκπρόσωποι του κράτους με μονοπώλιο στη νόμιμη -άρα εύλογη- ισχύ, αλλά σαν άγρια φυλή ή σαν κατακτητές· κρατικές ντάτσες, ταπετσαρία με παράσημα και μετάλλια· όλο το φολκλόρ της μετασοβιετικής πατρονικής απολυταρχίας.

Όσο για την πίεση, αλά Ερντογάν, που ο Λουκασένσκο βάλθηκε να ασκήσει στην ΕΕ, φαίνεται πως γυρίζει εναντίον του: πιθανότατα οι μετανάστες δεν θα περάσουν στην ΕΕ· θα παραμείνουν στο έδαφος της Λευκορωσίας ώσπου να τους στείλει πίσω με τους βάρβαρους τρόπους που είναι η σπεσιαλιτέ του.