Ποδόσφαιρο, όπως λέμε τέχνη

Σωτήρης Κακίσης ποιητής

«Μεταμοντέρνο το ποδόσφαιρο…»

Μεταμοντέρνο, άρα, και το ποδόσφαιρο πια. Κι όμως: το ποδόσφαιρο σαν να μην είναι πια τέχνη, σαν να ‘χει γίνει σαν την Τέχνη. Δηλαδή, βιομηχανία αντί βιοτεχνία, πρόσοψη αντί εσωτερικό, ταχυγεύματα αντί εστιατόριο της προκοπής, αντί μαγέρικο ταπεινό αλλά πεντακάθαρο.

Παλιά, μιλώντας για ποδόσφαιρο, μπορούσε κανείς να το εντάξει στην ελαφρά τότε αντι-βιομηχανία της Τέχνης. Κι οι ποδοσφαιριστές, ακόμα και στα ξερά τότε ελληνικά γήπεδα, μαζί με τις νίκες και τα γκολ, σε κάτι παραπάνω με τις ικανότητές τους στόχευαν, σε καλλιτεχνία κάποτε ιδανική επιδίδονταν. Κι ονόματα πραγματικά μεγάλων βιρτουόζων της μπάλας, ο Πελέ, ο Μπεστ, ο Κρόιφ, ο Βερόν, ο Παπαϊωάννου, ο Κούδας, ο Δεληκάρης, ο Χατζηπαναγής, στα γήπεδα μέσα με το ρήμα τότε ζωγραφίζω στα πόδια τους όντως ζωγράφιζαν, οι ντρίμπλες τους, οι κινήσεις τους, οι πάσες τους, προς κάτι παραπάνω από το ποδόσφαιρο πήγαιναν το ποδόσφαιρο, το ταλέντο, την τέχνη τους.

Σήμερα; Μες στον ανοικονόμητο πλούτο τόσων υπερομάδων – όχι στην Ελλάδα, εδώ πια είμαστε σε φτώχεια σκληρή κι αμετανόητη -, μες στα άχρηστα και διαρκή τρεχαλητά τόσων παικτών σε συστήματα και υποσυστήματα μόνο πια εκπαιδευμένων, αλλά για την μπάλα ανεπαρκέστατων, παικτών που άμπαλοι τελείως θα χαρακτηριζόντουσαν άλλοτε, σαν τη μύγα μες στο γάλα ποιος; Ο Μέσι. Μα μόνο αυτός; Ναι, ίσως αυτός μόνο. Ακόμα και τώρα στης Παρί Σαν Ζερμέν το τσίρκο, πάμπλουτοι δίπλα του αλλά υπερεκτιμημένοι άλλα αντ’ άλλων κάνουνε στο παιχνίδι, κι αυτός άρχισε ήδη να τους κοιτάει έκπληκτος, προβληματισμένος.

Μεταμοντέρνο, άρα, και το ποδόσφαιρο πια. Σαν το σινεμά, σαν το θέατρο, σαν τη μουσική, σαν τη λογοτεχνία. Οσο πιο απόμακρο από την ουσία γίνεται, όσο πιο ναρκισσιστικό, όσο πιο μακριά νυχτωμένο. Με τους πρωταγωνιστές του κι αυτούς ανώτερους από το ίδιο το άθλημα, σαν σκηνοθέτες, σαν συνθέτες, σαν συγγραφείς, σαν ηθοποιούς ανίκανους πια να πούνε την ελάχιστη πια φράση κανονικά. Σαν Νεϊμάρ. Σαν Εμπαπέ. Σαν Ντεμπελέδες.

Πέτρος Ζουμπουλάκης εικαστικός

«Ο φίλαθλος σαν ιμπρεσιονιστής»

Επειδή είμαι φύσει και πεποιθήσει ρεαλιστής εκδηλώθηκε το ενδιαφέρον μου για την ανθρώπινη μορφή σε κίνηση από πολύ νωρίς. Αυτό ενισχυόταν από την ικανότητα απόδοσής της, πράγμα που «αβγάτιζε» από τα ενθαρρυντικά σχόλια, σε έναν αέναο αλληλοτροφοδοτούμενο κύκλο. Η «θητεία» μου χρονολογείται ήδη από το Δημοτικό και το Γυμνάσιο. Οι λευκές σελίδες στο πίσω των σχολικών βιβλίων ήταν το γήπεδο όπου «προπονιόμουν» στο σχέδιο. Σχεδίαζα καθηγητές, συμμαθητές, σκηνές από την ιστορία, τα θρησκευτικά, τα αρχαία, τη μυθολογία, τον Ομηρο και βέβαια τον κινηματογράφο και το ποδόσφαιρο, κυρίως αυτό.

Η ενασχόλησή μου αυτή αποτέλεσε και μια πρώτης τάξεως προπαίδεια για τον δρόμο που θα ακολουθούσα, αυτόν της τέχνης. Εμενα στην Κυψέλη. Εκεί γεννήθηκα. Πιο πέρα ήταν η Σχολή Ευελπίδων και δίπλα της ο συνοικισμός Πολυγώνου με τις τσίγκινες παράγκες των προσφύγων. Από τη Μικρά Ασία και τη Σμύρνη. Μια παραγκούπολη. Μπροστά στη Σχολή Ευελπίδων εκτεινόταν μια απέραντη αλάνα στρωμένη με χώμα και χαλίκι. Τις Κυριακές τα απογεύματα έπαιζαν εκεί ο ΑΟ Γκυζιακός και η ΑΕ Πολυγώνου με διάφορες ερασιτεχνικές ομάδες αλλά και μεταξύ τους (έτσι λόγω γειτνίασης με Γκύζη έγινα «βάζελος»). Πανηγύρι για εμάς να θαυμάσουμε τα ινδάλματά μας. Θυμάμαι τον θρυλικό Μπάβα, δυναμικός παίκτης, πολύ σωματώδης, με εκτόπισμα. Δίπλα ο Τσαγκρινός ο ποδηλατάς. Νοικιάζαμε ποδήλατα για μισή ώρα (όλο το χαρτζιλίκι) και κάναμε βόλτες στο πάρκο του Πεδίου του Αρεως, «την πέφταμε» στα κορίτσια κερνώντας τα πασατέμπο. Αργότερα με συμφοιτητές και φίλους από άλλες σχολές παίζαμε στα γήπεδα του Αγίου Κοσμά ποδόσφαιρο τακτικά. Μπαίναν και στοιχήματα. Βέβαια τα γήπεδα αυτά δεν είχαν ακόμη γκαζόν αλλά η κατάσταση ήταν υποφερτή.

Εκτοτε παρακολουθώ το ποδόσφαιρο ως φίλαθλος μέσω τιβί. Ολες αυτές οι μνήμες με ακολούθησαν στη ζωή και στη ζωγραφική μου. Αυτές και πολλές άλλες ήταν οι πηγές της έμπνευσής μου. Το αρχείο μου. Γεγονός πάντως είναι ότι παρά την αγάπη μου για το ποδόσφαιρο δεν ασχολήθηκα επί πολύ με το συγκεκριμένο θέμα και τα έργα αυτής της ενότητας είναι σχετικά λίγα. Αυτά τα έργα τα προκάλεσε κυρίως μια συγκεκριμένη εποχή. Εκεί γύρω στα ’70 και είναι πιο πολύ κοινωνικοπολιτικά σχόλια.

Ομως το ίδιο θέμα λειτούργησε σε μένα και αλλιώς. Αποτέλεσε πρόσχημα – πρόκληση για έναν ζωγράφο: πάνω στο πράσινο γκαζόν – φόντο «είδα» θερμά και ψυχρά χρώματα σε κίνηση. Φανέλες και σορτς των παιχτών, κόκκινες, κίτρινες, μπλε, μαύρες λευκές κηλίδες σε αέναη εναλλαγή θέσεων. Γοητευτικό θέαμα! Εδώ ο «βετεράνος» και φίλαθλος ξεχνά για λίγο το παρελθόν του και παρασύρεται και λειτουργεί διαφορετικά: σαν ιμπρεσιονιστής! Πιθανόν το ίδιο κίνητρο να ενέπνευσε και τόσους άλλους ζωγράφους που ασχολήθηκαν μαζί του.

Να αρχίσω από τον Τσαρούχη και τα πορτρέτα ποδοσφαιριστών; Τον Τέτση στην πρώιμη δουλειά του με τις πλατιές χρωματικές επιφάνειες και τα στυλιζαρισμένα κορμιά των αθλητών; Τον Γαΐτη με τα «ανθρωπάκια» του να παίζουν μπάλα; Τον Σάμιο, τον Ψυχοπαίδη, τον Παπανελόπουλο, τον Οικονομίδη, τον Κατσιρέα, τον Σακαγιάν, τον Β. Διονυσόπουλο, τον Κουρσάρη, τον Γ. Αντωνόπουλο; Και τόσους άλλους…

Γιώργος Μαρκόπουλος ποιητής

«Οι ποιητές μας και το ποδόσφαιρο»

Είναι γεγονός ότι οι περισσότεροι ποιητές μας δεν έχουν καλή σχέση με το ποδόσφαιρο, αν εξαιρέσει κανείς ορισμένους που, όπως φαίνεται από τα γραπτά τους, η αγάπη τους είναι εμφανής. Την πιο «τιμητική» θέση ανάμεσά τους κατέχει ο Μανώλης Αναγνωστάκης όχι μόνο για την όλη του αφοσίωση στο άθλημα όσο για τα δύο πασίγνωστα κείμενά του «Σελίδες από την ποδοσφαιρική αυτοβιογραφία μου» και «Αγιαξ για πάντα». Αλλά και άλλοι ποιητές διεκδικούν ένα ικανό, ο καθένας τους, μερίδιο συνεισφοράς.

Ετσι, ο Νάσος Βαγενάς, παίκτης κατά τη νεότητά του, του Εθνικού Πειραιώς, αλλά και της Εθνικής Νέων, με τα ποιήματά του «Εσωτερικός μονόλογος του Γεωργίου Χορτάτση», «Χάικου», «Η τέλεια τάξη» και «Οι πρόλογοι τέλος…», ο Θανάσης Βενέτης με τη «Μικρή ωδή στον Κώστα Δαβουρλή» και ο Πάνος Θεοδωρίδης με το ευρηματικό «Ο Καπερνέκας». Ο Σωτήρης Κακίσης με τα δεκάδες σχετικά «διαμαντάκια» του, ο Σπύρος Βούγιας με τη συλλογή του «Ποίηση και ποδόσφαιρο», ο Τάσος Δενέγρης με τα υπό τους τίτλους «Η δολοφονία του Νικηφόρου Φωκά» και «Απόκρεω» και το πανέμορφο «Η Λουκία», ο Γιάννης Κουβαράς με το «Κρέμασε τη ζωή του στα γκολ ποστ», ο Γιώργος Κεντρωτής με το «Ολυμπιακός Σύνδεσμος Φιλάθλων Πειραιώς» και ο Ηλίας Λάγιος με την «Μπαλάντα στον απερχόμενο ντριμπλέρ του καιρού τούτου Ντιέγκο Μαραντόνα».

Ο Μίμης Σουλιώτης ιδιορρύθμως τρυφερός με τη συλλογή του «Ποιήματα εν Παρόδω», ο Βασίλης Στεριάδης με τα δεκάδες υπερβατικά του τοπία, ο Γιάννης Τζανετάκης με το εξόχως τρυφερό «Τρένο μες στη νύχτα», ο Αλέξης Σταμάτης με το αφιερωμένο στον Γιώργο Δεληκάρη «Το βλέμμα του Σεπ» και ο Αρης Δικταίος με το πασίγνωστο «Επίνικος 1959 – Ηλία Υφαντή, Πειραιεί, Ποδοσφαίρα», από το οποίο επηρεάστηκα και έγραψα και εγώ το «Ωδή στον παίκτη της ΑΕΚ και της Εθνικής Χρήστο Αρδίζογλου». Ο Μάνος Χατζιδάκις με το «Αιώνιο πάθος – Μπαλάντα για τον Τζορτζ Μπεστ» («Η λέξη», Ιούλιος 1983), ο Τάσος Γαλάτης με το σπαρακτικό «Στην Καλογρέζα» και ο Θωμάς Κοροβίνης με το λεπτεπίλεπτο «Τρία ζεϊμπέκικα και ένα ποίημα για τον Γιώργο Κούδα».

Πάντως, πέρα από τους παραπάνω υπάρχει και μια πληθώρα άλλων ποιητών, αρνητικών έως πολύ αρνητικών απέναντι στο ποδόσφαιρο, είτε γιατί το θεωρούν άκρως αντιπνευματικό, είτε γιατί πιστεύουν ότι αποτελεί έναν από τους βασικότερους κινδύνους όσον αφορά τον κοινωνικοπολιτικό αποπροσανατολισμό των λαϊκών στρωμάτων. Θέλω τελειώνοντας να διευκρινίσω ότι άλλο πράγμα σημαίνει «εκμετάλλευση και εμπορευματοποίηση» και άλλο πράγμα «παιχνίδι». Οσο μένει ακλόνητη σε κάθε ηλικία η αθωότητα, πάντα θα βγαίνουν στη ζωή παίκτες, παιδιά, χορευτές και ποιητές, για να την παρηγορούν και να την ομορφαίνουν.

Βασίλης Π. Διονυσόπουλος ζωγράφος, πρώην ποδοσφαιριστής

«Ξέρεις ότι ο Φειδίας ήταν δρομέας;»

– Ποιος τον έδειρε αυτόν;

Ρώτησε ο δάσκαλος της ζωγραφικής Γ. Μαυροϊδής αφού είχε δει πριν έναν μαθητή του με μαυρισμένο μάτι να βγαίνει από το εργαστήριο.

Ηταν ένα πρωινό Δευτέρας στη Σχολή των Καλών Τεχνών της Αθήνας.

– Είναι απ’ το ποδόσφαιρο, δάσκαλε, ήρθε η απάντηση απ’ τους συμμαθητές του θύματος.

Καθ’ ότι ήταν ημέρα Δευτέρα και είχε προηγηθεί αγωνιστική Κυριακή στην Κρήτη προέκυψε και η εξοικονόμηση του μοβ ματιού από τον καλοτεχνίτη Γκολκίπερ της «προοδευτικής νεολαίας», που δεν ήταν άλλος απ’ την αφεντιά μου.

Βρισκόμουν στον διάδρομο της σχολής με τις ανακοινώσεις των φοιτητικών παρατάξεων – ευτυχώς τότε η πολιτικοποίηση των φοιτητών ήταν κεκτημένο δικαίωμα και αναμφισβήτητο. Οταν βλέπω τον δάσκαλο να κατευθύνεται προς το μέρος μου σχεδόν τρέχοντας να με πιάνει απ’ τους ώμους και να ακολουθεί η στιχομυθία:

– Γιατί δεν μου το ‘χεις πει ότι παίζεις μπάλα;

– Δάσκαλε, επειδή το ποδόσφαιρο δεν έχει σχέση με το αντικείμενο της σχολής μας, ψέλλιζα.

– Τι λες; Ξέρεις ότι ο Φειδίας ήταν δρομέας μεγάλων αποστάσεων; Είναι υπέροχο αυτό που κάνεις μου ανταπαντά (σημ.: Ημουν απ’ τους καλούς μαθητές του, κάθε χρόνο με τιμούσε δίνοντάς μου υποτροφία).

Παλιά ιστορία λοιπόν η σχέση τέχνης και αθλητισμού απ’ το στόμα ενός σοφού ανθρώπου που δεν μάσησε τα λόγια του. Θα πρόσθετα ταπεινά ότι ήταν μια σχέση από έρωτα, ένας γάμος όχι από συμφέρον. Δυστυχώς όλο και περισσότερο στην εποχή μας τόσο στον χώρο της τέχνης όσο και του ποδοσφαίρου μπαίνουν άνθρωποι άσχετοι μόνον και μόνον επειδή έχουν λεφτά…

Ο λαός που γεννάει τον πολιτισμό οφείλει να πάρει το φραγγέλιο και να καθαρίσει τον ναό των αξιών που πρεσβεύουν οι τέχνες και ο αθλητισμός από τους κάθε είδους εμπόρους.

Ηλίας Υφαντής
βετεράνος ποδοσφαιριστής

«Το ποίημα του Αρη Δικταίου»

Ολοι όσοι υπήρξαν ποδοσφαιριστές, ανακαλύψανε τη σχέση του ποδοσφαίρου με την τέχνη – δηλαδή με τη λογοτεχνία, την ποίηση, τον κινηματογράφο, τη ζωγραφική – ενώ είχαμε σταματήσει να είμαστε ενεργοί. Είναι κάτι φυσικό να συμβαίνει αυτό, αφού την ώρα της δράσης λίγο ενδιαφέρεσαι για το τι είδους αναμνήσεις δημιουργούνται στους άλλους σε σχέση με εσένα, ή ακόμη ποιο θα είναι το βάρος των αναμνήσεων που θα κουβαλάς εσύ ο ίδιος. Επόμενο λοιπόν είναι η τέχνη να αποκτά έναν σημαντικό ρόλο στη ζωή σου, όταν πια περνάς από την περιοχή της δράσης στην περιοχή του «θυμάμαι», άσχετα αν προσωπικά ευλογήθηκα να ανακαλύψω τη σχέση του ποδοσφαίρου με την τέχνη, με την ποίηση ακριβέστερα, πολύ νωρίς, ενώ ήμουν ακόμη σε πλήρη δράση. Πότε συνέβη αυτό;

Είμαστε στα 1959. Ο Ολυμπιακός είχε ευτυχήσει – όπως παράλληλα και οι παίκτες του – να συμμετάσχει στη διοργάνωση των πρωταθλητριών της Ευρώπης. Για πρώτη φορά ελληνική ομάδα συμμετείχε σε αυτή τη διοργάνωση. Τη χώρα μας την εκπροσωπούσε ο Ολυμπιακός. Την εποχή εκείνη είχε κατακτήσει πέντε συνεχόμενα πρωταθλήματα και πολλά νταμπλ. Παίζαμε με την πρωταθλήτρια της Ιταλίας, τη Μίλαν, που είχε στις τάξεις της πάρα πολύ μεγάλους παίκτες, τον Βραζιλιάνο Αλταφίνι, τον Μαρτίνι κ.ά. Είχε γίνει μεγάλη δημοσιογραφική συζήτηση αν θα μπορούσε ο Ολυμπιακός να ανταπεξέλθει στις υποχρεώσεις του. Θεωρούσαν πιθανότερο το να αποκλειστεί. Ξεκίνησε ο αγώνας με κατάμεστο το γήπεδο Καραϊσκάκη. Εγινε ένα παιχνίδι καταπληκτικό, ήρθανε 2-2, προσωπικά – ας μου επιτραπεί να το πω, δεν είναι εγωιστικό – έκανα ένα παιχνίδι φανταστικό και έβαλα το ωραιότερο γκολ της ζωής μου. Αισθάνομαι πως όλα αυτά υπήρξαν το ερέθισμα προκειμένου να γράψει ο Αρης Δικταίος το ποίημα «Επίνικος ’59», που δημοσιεύθηκε στη «Νέα Εστία» το 1961 και μου το έχει αφιερώσει.

Μπορώ να πω με βεβαιότητα ότι το ποίημα είναι ό,τι ωραιότερο σημάδεψε την ποδοσφαιρική μου ζωή. Είναι κάτι που μένει για πάντα. Το συγκεκριμένο ποίημα όπως βγήκε μέσα από έναν άνθρωπο που η ζωή του είχε ταυτιστεί με την ποίηση, αποκτά ακόμα μεγαλύτερη αξία. Τον ευγνωμονώ, τον αγαπούσα και τον αγαπώ το ίδιο και τώρα που έχει πεθάνει. Πώς έφτασε το ποίημα στα χέρια μου; Στη ΔΕΗ του Πειραιά όπου εργαζόμουν, δούλευε επίσης ο κύριος Κώστας ένας εκπληκτικός άνθρωπος, φίλος των γραμμάτων και της ποίησης, που η δραστηριότητά του στον τομέα αυτό, είχε τεράστια σημασία για τον πειραϊκό λαό. Ερχεται λοιπόν ένα πρωινό ο κύριος Κώστας, με αγκαλιάζει και μου λέει «Ηλία, παιδί μου, είσαι αθάνατος». «Γιατί μου το λέτε, κύριε Κώστα, αυτό; Για να γίνει κανείς αθάνατος, πρέπει να έχει φτιάξει κάτι πολύ σπουδαίο. Μόνο οι αρχαίοι μας πρόγονοι είναι αθάνατοι». Μου δίνει τότε τη «Νέα Εστία» με το ποίημα του Αρη Δικταίου και μου λέει: «Ενας ποιητής έγραψε ένα ποίημα για σένα. Πάρ’ το, σου το έχει αφιερώσει». Ηταν πολύ φίλοι ο κύριος Κώστας με τον Αρη Δικταίο και έτσι τον γνώρισα κι εγώ. Διάβασα το ποίημα, συγκινήθηκα, έκλαψα, ένιωσα υπέροχα. Αν θυμάμαι καλά, άρχισα να φιλοσοφώ κιόλας, όσον αφορά την ύπαρξη του ποδοσφαιριστή ως δημιουργού. Για να περάσει η μορφή μου, η κίνησή μου, το παίξιμό μου, μέσα σ’ έναν ποιητή της αξίας του Αρη Δικταίου και να τον κάνει να γράψει ένα ποίημα, σημαίνει ότι το ποδόσφαιρο μπορεί να είναι δημιουργία.

Γιώργος Γκόζης, συγγραφέας

«Ελα με την καλή, κουμπάρε»

«Ελα με την καλή, κουμπάρε, ρίξε μια ταλαρήσια!», φώναζε ο Τσουκάνταλης φτύνοντας και τρίβοντας τις παλάμες, σκύβοντας το κεφάλι, προσφέροντας υπό τις ιαχές των θαμώνων του καφενείου το ξυρισμένο γουλί κρανίο του. «Πιάσ’ το, ρε!», έλεγαν εκείνοι πετώντας το κέρμα στο πεζοδρόμιο, «στην τσέπη, να κουδουνίσει, κουμπάρε» και με το ντιντίνισμα το χέρι σηκωνόταν ψηλά σκίζοντας με δύναμη τον αέρα αστράφτοντας μια δυνατή σφαλιάρα στον αυχένα του Τσουκάνταλη, που ευφραινόμενος, έτριβε τον αφαλό του κυκλικά, «ωχ, μάνα μου, αυτή ήταν ταλαρήσια, το φχαριστήθηκα!» κι ανέβαζε το κασέ, «δεκαρήσιες τώρα, κουμπάρε, έλα με την καλή!».

Φυσιογνωμία χωρίς παρελθόν, εμφανίστηκε στη γειτονιά της Λαϊκής μας Δημοκρατίας μετά τον σεισμό του Ιούνη του ’78, εξαφανίστηκε το ίδιο ξαφνικά, μορφή αναπόσπαστη του μετασεισμικού εκείνου καλοκαιριού. Πεντηντάρης, γλόμπος, δίχως γένια, αραιότριχο μουστάκι, μετρίου αναστήματος, αλύγιστος από τη μέση και πάνω. Χειμώνα καλοκαίρι μάλλινο σακάκι, μπλουτζίν με δέκα πόντους ρεβέρ, τσέπες παραφουσκωμένες, στον ώμο πάντοτε ένα τσεκούρι – αυτό και μόνο αρκούσε για να αδειάζει ο δρόμος μπροστά του. Κατεβαίνοντας απ’ το βουνό, διασχίζοντας την αλάνα, άστραφταν τσεκούρι και κεφάλι και τον παρακολουθούσαμε από απόσταση κρυμμένοι πίσω από τρίκυκλα να οδεύει στο μεροκάματο της σφαλιάρας. Αν κάποιος έκανε το λάθος να τον λοξοκοιτάξει, έφερνε το δεξί του χέρι κάθετα στο μέσον του στόματος, ρουφούσε από τα πνευμόνια όλα τα βερεσέδια των χειμωνιάτικων κρυωμάτων, αμολούσε με θόρυβο προς το μέρος του μαρμαρωμένου ανθρώπου ένα τεράστιο, καταπράσινο φλέμα με τέτοια ταχύτητα και  μαεστρία ώστε το χέρι που έβαζε εμπρός στο στόμα να παραπλανεί πως επρόκειτο για σκούπισμα των χειλιών ή πίεζε με τον αντίχειρα τα ρουθούνια, φυσούσε με δύναμη τη μύξα του, σκούπιζε τη μύτη με την ανάστροφη του χεριού, μετά στα μανίκια και συνέχιζε τον δρόμο του.

Εμενε στο πευκοδάσος του Σέιχ-Σου σε καλύβα στα νταμάρια. Μια φορά σε κάποιον «ημερήσιο περίπατο» του σχολείου τον Σεπτέμβρη μετά από εκείνο το καλοκαίρι του μεγάλου σεισμού, μια παρέα αγοριών απομακρύνθηκε στο ρέμα, να κόψει βούρλα και να μαζέψει κούφια, βρωμιούχα μανιτάρια για τις ανάγκες του φυτολογίου. Υστερα από λίγο επέστρεψαν τρεχάτοι, κατακόκκινοι, λαχανιασμένοι, μούσκεμα στον ιδρώτα. Είχαν συναντήσει τον Τσουκάνταλη, εκείνος την έβγαλε απέξω κι άρχισε να τους κυνηγάει με το τσεκούρι στο χέρι. Εκτοτε, για τις ανάγκες του μαθήματος της βοτανικής μαδούσαμε, σμάρι μαθητικές ακρίδες, τις οικόσιτες γλάστρες.

Ηταν τότε που κάποιος από εμάς παρακολούθησε με τον πατέρα του στο Χαριλάου τον φιλικό αγώνα Αρη με ΠΑΟΚ τα έσοδα του οποίου θα διατίθεντο στους σεισμόπληκτους. Μετά το τέλος του, επιστρέφοντας με τα πόδια στη γειτονιά συνάντησαν τον Τσουκάνταλη που τους ρώτησε ποιος νίκησε στο ματς. Οταν έμαθε ότι έχασε ο Αρης, μπήκε σε ένα παρκάκι, άφησε το τσεκούρι στο γρασίδι, πλησίασε σε απόσταση δυο βημάτων ένα δέντρο, έφτυσε τις παλάμες, τις έτριψε, μετά το κεφάλι, πήρε φόρα και φωνάζοντας «έλα με την καλή, κουμπάρε!», άρχισε να το κουτουλάει στο δέντρο απογοητευμένος από την ήττα της ομάδας του.

Αυτή ήταν και η τελευταία φορά που ακούσαμε για εκείνον, ως ίχνος πατημασιάς στην ακροθαλασσιά που το επόμενο κύμα της θάλασσας την έχει ήδη εξαφανίσει.