«Η παραδοχή της άγνοιας θεωρείται πληγή»

2021: H «Βαβυλωνία» παρουσιάζεται στο ΚΘΒΕ σε σκηνοθεσία Τάκη Χρυσικάκου.

1990: Παρουσιάζεται στο Φεστιβάλ Αθηνών σε συνσκηνοθεσία Τάκη Χρυσικάκου και Σταύρου Αβδούλου.

1927: Σε μια λοκάντα στο Ναύπλιο, Ελληνες από διαφορετικά μέρη γιορτάζουν την επιτυχημένη έκβαση της ναυμαχίας του Ναβαρίνου.

1836: Ο Δημήτριος Κ. Βυζάντιος γράφει το έργο, με φόντο το επίκαιρο για την εποχή γλωσσικό ζήτημα.

Μια παρεξήγηση που προκαλείται από τις διαφορετικές ντοπιολαλιές αρκεί για να πυροβολήσει ο Αρβανίτης τον Κρητικό. Εύλογα θα σκεφθεί κανείς: «Σήμερα έχουμε ενιαία μορφή προφορικού λόγου. Γιατί μας αφορά;». Περισσότερο εύλογη είναι η απάντηση, καθώς η ασυνεννοησία των χαρακτήρων δεν οφείλεται μόνο στα γλωσσικά ιδιώματα αλλά και στις διαφορετικές νοοτροπίες. Για αυτά τα «ιδιώματα νοοτροπίας» συνομίλησα με τον σκηνοθέτη της παράστασης.

Δημήτρης Καρακάσης: Η υιοθέτηση μιας συγκεκριμένης νοοτροπίας απομακρύνει το ενδεχόμενο της αμφιβολίας. Σκεπτόμενος τη σιγουριά που χαρακτηρίζει όσους μετέχουν στην πολιτική ζωή, αναρωτιέμαι πόσο γόνιμο είναι.

Τάκης Χρυσικάκος: Το σύνολο των κομμάτων πιστεύουν ότι έχουν την αποκλειστικότητα της αλήθειας.

Δ.Κ. Μου θυμίζετε το παπικό αλάθητο.

Τ.Χ. Ακριβώς. Λένε «Ο,τι πεις εσύ είναι λάθος, ό,τι λέω εγώ είναι σωστό». Ενώ η κοινωνία είναι απλώς φτιαγμένη από διαφορετικούς ανθρώπους και διαφορετικές ανάγκες.

Δ.Κ. Εχουμε «κατηγορηθεί» ως λαός ότι τα ξέρουμε όλα χωρίς να τα γνωρίσουμε.

Τ.Χ. Είναι κάτι που συναντούμε και στο θέατρο. Δεν αποδεχόμαστε να πούμε το απλό «Αυτό δεν το ξέρω». Είναι τεράστια πληγή, γιατί αν πεις «Αυτό δεν το ξέρω», υπάρχει η περίπτωση να το μάθεις. Στις δύο πρώτες μου απόπειρες σκηνοθεσίας, «Εκκλησιάζουσες» το ’89 και «Βαβυλωνία» το ’90, ζήτησα από τον Κώστα Γεωργουσόπουλο να μας αναλύσει το έργο, την εποχή και την πρόθεση του συγγραφέα. Αφού τα κατανοήσαμε, χαράξαμε τη γραμμή.

Δ.Κ. Είπατε «Αυτό δεν το ξέρω» και μάθατε.

Τ.Χ. Στη «Βαβυλωνία», όταν λέει ο στρατιώτης «Καλαμαρά, που ‘φαγες τις λίρες», αναφέρεται στο πρώτο δάνειο που πήρε η Ελλάδα, το οποίο, μάλιστα, ξοφλήσαμε πρόσφατα. Δεν έφτασε ποτέ εδώ, γιατί στον δρόμο το φάγανε οι μεσάζοντες. Για τον απλοϊκό στρατιώτη αυτοί ήταν οι γραφιάδες. Αυτά όλα εγώ δεν θα μπορούσα να τα κατανοήσω αν ο Γεωργουσόπουλος δεν μου τα ανέλυε. Στις «Εκκλησιάζουσες» ο Τσαρούχης, ο οποίος έκανε τα σκηνικά και τα κουστούμια, μου λέει: «Θα το φέρουμε πιο κοντά στην εποχή. Θα είναι σουφραζέτες». Για τις δε περούκες λέει: «Θα πάρουμε σατέν, θα βάλουμε γύρω γύρω ένα λάστιχο, θα το βρέξουμε και θα μοιάζει με περούκα». Εγώ, φοβούμενος, ρώτησα: «Μήπως να πάρουμε κανονικές περούκες;». Και μου λέει το καταπληκτικό: «Οχι. Οταν κάνω την κορόνα ενός βασιλιά, δεν την κάνω από χρυσό. Χρυσόχαρτο θα πάρω και θα τη φτιάξω». Για τη μαγεία του θεάτρου.

Δ.Κ. Υπάρχουν και οι περιπτώσεις που η φορά του ρεύματος της κατανόησης και της μάθησης αντιστρέφεται.

Τ.Χ. Είχαμε έρθει σε φιλική αντιπαράθεση με τον Μποστ, που έκανε τη σκηνογραφία στη «Βαβυλωνία». Μου λέει: «Βρε Τάκη, δεν μπορεί απέναντι από την ταβέρνα να είναι η φυλακή». Του απάντησα: «Κύριε Μέντη μου, στον Καραγκιόζη απέναντι από το σαράι είναι η καλύβα». Εβαλε τα γέλια και μου λέει: «Ετσι θα το κάνουμε».

Δ.Κ. Μπορώ να κατανοήσω την αλήθεια του άλλου αν δεν κατανοήσω πρώτα τον ίδιο; Μία από τις πιο ωραίες στιγμές της παράστασης είναι όταν ο Ανατολίτης, τον οποίο υποδύεστε, προσπαθεί να κατανοήσει τον Λογιότατο. Είναι από τις στιγμές που κάτι σκιρτάει στην ψυχή του θεατή. Ακούγονται ψίθυροι στην αίθουσα.

Τ.Χ. Ναι, είναι η ρίζα του ανθρώπου. Τι αποζητάμε στην προσωπική μας ζωή; Να βρούμε έναν άνθρωπο να μας αποδεχθεί όπως είμαστε και όχι όπως θέλει αυτός. Με τα προτερήματα και τα ελαττώματά μας. Ο Ανατολίτης, πέρα από άνθρωπος της ζωής και του γλεντιού, είναι αγαθός, αποπνέει μια καλοσύνη.

Δ.Κ. Κάτι άλλο που με προβλημάτισε είναι το μοτίβο της ύπαρξης ενός «μεσολαβητή». Η έκβαση ενός τόσο κρίσιμου για τη χώρα συμβάντος, όπως ήταν η ναυμαχία του Ναβαρίνου, εξαρτάται από τις ξένες δυνάμεις. Αυτές δεν είναι πάλι, στο πρόσφατο παρελθόν, που μεσολάβησαν μεταξύ κρατικού μηχανισμού και οικονομικού χρέους;

Τ.Χ. Μάλιστα λέγεται ότι απελευθερωθήκαμε κατά λάθος, διότι ο άγγλος ναύαρχος, χωρίς να έχει λάβει εντολή, άρχισε να χτυπάει τον στόλο του Ιμπραήμ. Αρχισε να ανταποδίδει ο Ιμπραήμ και, έτσι, μπήκανε μετά οι Γάλλοι και οι Ρώσοι και βυθίσανε τα καράβια του αντίπαλου στόλου.

Δ.Κ. Και στη μέση της παράστασης, μέσα από τη φυλακή, οι χαρακτήρες απευθύνονται στον διοικητή, ζητώντας να τους δοθεί χάρη. Ο Στέλιος Ράμφος έχει πει ότι ζητούμε από τον πολιτικό να μας κάνει το ρουσφέτι όπως έχουμε μάθει να ζητούμε από τον άγιο να μεσολαβήσει στη σχέση μας με τον Θεό. Εδώ δεν τίθεται ένα ζήτημα αποφυγής ανάληψης ατομικής ευθύνης;

Τ.Χ. Μην ξεχνάτε ότι την εξουσία δεν την ενδιαφέρει η ουσία των γεγονότων αλλά το γράμμα του νόμου. Αν ο «μεσολαβητής» μου απαλύνει τον πόνο, εγώ δεν έχω κανένα πρόβλημα να το αποδεχθώ. Μια και είστε ψυχίατρος, θα μοιραστώ μαζί σας κάτι πιο προσωπικό. Αν και δεν είχα ιδιαίτερη σχέση με τη θρησκεία, με βοήθησε πάρα πολύ η επίσκεψή μου στο Αγιον Ορος. Πάσχοντας από κατάθλιψη, ύστερα από την απώλεια μελών της οικογένειάς μου, ισορρόπησα εσωτερικά όταν ταύτισα τη μητέρα μου με την Παναγία. Γαλήνεψα. Εφυγε η κατάθλιψη, ενώ πρωτύτερα είχα κάνει θεραπεία για έξι μήνες.

Δ.Κ. Βρίσκω υπέροχο το γεγονός ότι μοιραστήκατε το προσωπικό σας βίωμα, καθώς μπορεί να βοηθήσει κάποιον αναγνώστη. Επιλέγω να κλείσω τη συνομιλία με αυτό.

Οπως οι χαρακτήρες της «Βαβυλωνίας», έτσι κι εμείς σήμερα γιορτάζουμε. Στην περίπτωσή μας για τα 200 χρόνια από την έναρξη της Επανάστασης. Με αφορμή την αναφορά του Τάκη Χρυσικάκου στον Γιάννη Τσαρούχη, σκέφθηκα τα γνωστά λόγια του τελευταίου: «Η Ελλάδα είναι ωραία ως σκηνικό αλλά όχι ως παράσταση». Αν υποθέσουμε ότι είναι το «σενάριό» μας που φταίει, πώς θα μπορούσαμε άραγε να το βελτιώσουμε; Για παράδειγμα, στη «Βαβυλωνία» ο Αρβανίτης αντί να πυροβολήσει τον Κρητικό θα μπορούσε να επιχειρήσει να τον κατανοήσει. Φυσικά, δεν θα υπήρχε δραματική κορύφωση και το πιο πιθανό είναι ότι θα προέκυπτε μια αδιάφορη παράσταση. Ομως, στη δική μας «παράσταση» δεν χρειαζόμαστε δραματικές κορυφώσεις.

Ο Δημήτρης Καρακάσης είναι ψυχίατρος με έδρα τη Θεσσαλονίκη