Πυρκαγιές: τύχη και ατυχία

To 1999 ανακαίνισα το διαμέρισμα όπου έμενα στην πλατεία Εξαρχείων: τι ωραίο, λέγαμε όλοι, πολύ ωραίο, μπράβο. Τα Χριστούγεννα εκείνης της χρονιάς, γυρίζοντας αργά το βράδυ, το σπίτι μου ήταν τυλιγμένο στις φλόγες. Και παρότι η Πυροσβεστική έφτασε αμέσως, καταστράφηκε ολοσχερώς· δεν έμειναν παρά οι εξωτερικοί τοίχοι και η οροφή. Κακοτυχία: απ’ ό,τι μου είπαν οι πυροσβέστες, η φωτιά οφειλόταν σε έκρηξη της τηλεόρασης η οποία ήταν σβησμένη, πλην όμως στην πρίζα και στην αναμονή. Αν είχα επιστρέψει νωρίτερα από τη βραδινή έξοδο ίσως να προλάβαινα το κακό. Καλοτυχία: η φωτιά δεν έκαψε ανθρώπους και δεν μεταδόθηκε στην πολυκατοικία -η πόρτα ασφαλείας και τα κλειστά παράθυρα (όπως είπα, ήταν χειμώνας) περιόρισαν τη φωτιά στο δικό μου διαμέρισμα. Χρειάστηκαν κάμποσοι μήνες για να ξαναχτιστεί και να επιπλωθεί· στη διάρκεια εκείνων των μηνών ζούσα νομαδική ζωή, φιλοξενούμενη, ενώ οι γείτονες με κοιτούσαν με καχυποψία: Παρ’ ολίγο να μας κάψεις!

Στην πραγματικότητα, ένιωθα ανακούφιση για το ότι δεν είχε προκληθεί ζημιά σε τρίτους. Η έκρηξη της τηλεόρασης θα μπορούσε να πάρει διαστάσεις τραγωδίας -αλλά δεν πήρε, παρότι για μένα η καταστροφή είχε μεγάλη υλική και συναισθηματική σπουδαιότητα (βιβλία, μουσική, ενθύμια, αγαπημένα αντικείμενα, έγγραφα κτλ). Το κυρίαρχο συναίσθημα ήταν πάντως η ανακούφιση.

Το ατύχημα οφειλόταν στην απώλεια του ελέγχου: δεν ήξερα ότι μια τηλεοπτική συσκευή στο standby μπορεί να εκραγεί. Ίσως στα ψιλά γράμματα των οδηγιών ή στις προτροπές της ΔΕΗ να αναφερόταν ο εν λόγω κίνδυνος, όμως λίγοι άνθρωποι διαβάζουν τα ψιλά γράμματα. Είναι εκείνοι που δεν παραδέχονται ότι η ζωή είναι επικίνδυνο άθλημα· ή εκείνοι που έχουν την αυταπάτη ότι μπορούν να προλάβουν και να διαχειριστούν όλες τις απειλές. Πρέπει να νιώθουμε ένοχοι που δεν διαβάζουμε τα ψιλά ή ότι δεν είμαστε παντοδύναμοι; Νομίζω πως όχι. Η επιδίωξη συνολικού ελέγχου είναι αποτυχημένη εξαρχής· πάντοτε κάτι θα διαφεύγει -κι εδώ μπαίνει το ζήτημα της τύχης. Η τύχη υπάρχει, όχι βεβαίως ως υπερφυσική δύναμη αλλά ως συμβάντα και παράγοντες που δεν γνωρίζουμε ή δεν λαμβάνουμε υπόψη.

Ο σύγχρονος άνθρωπος, ιδιαίτερα το πλάσμα που έχει δημιουργήσει το κράτος προνοίας, αποδίδει σχεδόν θεϊκές ιδιότητες στις δυνάμεις αυτού του κράτους και δυσκολεύεται να αποδεχθεί τον ρόλο της τύχης στη ζωή του. Έτσι, αναζητεί ευθύνες τόσο στις αιτίες των καταστροφών, όσο και στην αντιμετώπισή τους η οποία δεν μπορεί ποτέ, εκ φύσεως, να είναι πλήρως επιτυχημένη. Δυσκολευόμαστε να κατανοήσουμε ότι είμαστε ανέτοιμοι και ανεπαρκείς μπροστά σε μια σειρά φαινόμενα που μας υπερβαίνουν. Η ορθολογικοποίηση, την οποία εφαρμόζουμε όπου μας συμφέρει, αφαιρεί από τα γεγονότα το συμπτωματικό, το απρόβλεπτο και το πρωτοφανές: το στοιχείο εκείνο που μας κάνει να φέρνουμε εξάρες, ή άσους, στα ζάρια. Πράγματι, η τυχαιότητα δεν είναι εντελώς «τυχαία»: αν επιστρατεύσουμε τη στατιστική επιστήμη, πολλά τυχαία γεγονότα θα αποκαλυφθούν ως, λίγο-πολύ, προβλέψιμα ή τουλάχιστον ως αποτέλεσμα συγκεκριμένων αιτίων. Ωστόσο, συχνά, τα αίτια μένουν σε εκκρεμότητα και δεν επιφέρουν το αποτέλεσμα που μπορούν να επιφέρουν: η δική μου τηλεόραση βρισκόταν σε standby επί χρόνια· το μικρό φωτάκι φαινόταν εντελώς ακίνδυνο. Κάποιος άγνωστος σ’ εμένα παράγοντας -παλαιότητα της συσκευής, στιγμιαία ανωμαλία στην παροχή του ηλεκτρικού ρεύματος- πυροδότησε την αλυσίδα των γεγονότων που έκαναν το σπίτι μου στάχτη.

Τίθενται δύο, ας πούμε, φιλοσοφικά ζητήματα: πρώτον, υπάρχουν καταστάσεις που δεν μπορούμε να ελέγξουμε – αυτός είναι ένας από τους λόγους που οι άνθρωποι επινόησαν τους θεούς- και δεύτερον ότι η ζωή του ανθρώπου και της φύσεως είναι εξαρχής χαώδης· η προσπάθειά μας να βάλουμε τάξη στο χάος είναι δικαιολογημένη και ταυτοχρόνως μάταιη. Το σοφότερο θα ήταν, νομίζω, η αποδοχή των ορίων μας, η συμφιλίωσή μας με τους υλικούς, ψυχικούς και νοητικούς μας περιορισμούς. Η πρόσφατη πανδημία ήταν μια από τις περιστάσεις που μας εξέπληξαν: δηλαδή ένας ιός μπορεί να μας κάνει άνω κάτω; Η απάντηση είναι ναι· άλλωστε, δεν είναι η πρώτη φορά. Τι κακό κάναμε για να αξίζουμε τέτοια εκδίκηση της φύσεως; Η απάντηση σ’ αυτό είναι λίγο πιο περίπλοκη και πιο αμφίβολη: ίσως κάτι κάναμε λάθος· ίσως κάναμε πολλά λάθη που ενίσχυσαν το ένα το άλλο· αλλά, πιθανότατα, ένας ιός να μας έπληττε ακόμα κι αν τα κάναμε όλα σωστά -κάτι έτσι κι αλλιώς ανέφικτο. Ο κόσμος μας κι εμείς είμαστε γεμάτοι λάθη: το ατελές και το ελλιπές της ύπαρξής μας γέννησε, και πάλι, την παραμυθία του τέλειου, θεϊκού πλάσματος. Το ζήτημα είναι να μάθουμε να τα βγάζουμε πέρα με την επίγνωση ότι δεν είμαστε παντοδύναμοι κι ότι δεν υπάρχει κανείς και τίποτα που να ασκεί παντοδυναμία για λογαριασμό μας.

Οι επιστήμες που προσπαθούν να εξηγήσουν τον κόσμο και να οργανώσουν την ύπαρξή μας -η βιολογία, η γενετική, η στατιστική, η πληροφορική- αποκαλύπτουν πως ό,τι και να κάνουμε, η πραγματικότητα αποδεικνύεται λοταρία: απρόβλεπτα γονίδια, εξαιρέσεις στους κανόνες, άσκοπες κινήσεις, ατυχήματα, σφάλματα, πλάνες της λογικής, εντροπία. Τούτου λεχθέντος, υπάρχουν τυχεροί και άτυχοι άνθρωποι, τυχερά και άτυχα έθνη· η μοίρα του καθενός είναι συνδυασμός αντικειμενικών και υποκειμενικών συνθηκών, αποφάσεων, επιλογών και χρονικής στιγμής -κυρίως, εξαρτάται από πού στεκόμαστε πάνω στη γη. Ο άνθρωπος που γεννιέται υγιής και ακέραιος σε εύπορη και ειρηνική χώρα είναι πιο τυχερός από εκείνον που γεννιέται ανάπηρος ή σε μια χώρα που βρίσκεται σε πόλεμο ή αντιμετωπίζει λιμό.

Η τύχη ή η κακοτυχία είναι η πιθανότητα όταν την παίρνουμε προσωπικά. Οι πυρκαγιές των δασών, αποτέλεσμα εμπρησμών, αλλοπρόσαλλης δόμησης, ριψοκίνδυνης φύτευσης και κλίματος (υψηλές θερμοκρασίες, άνεμοι), ήταν μια πιθανότητα – και παραμένουν μια πιθανότητα.

Ακριβώς όπως μια τηλεοπτική συσκευή παλιάς τεχνολογίας που βρίσκεται σε κατάσταση αναμονής. Αλλά, όσο είμαστε ζωντανοί, ό,τι χάθηκε μπορεί να ξανακερδηθεί, ό,τι γκρεμίστηκε μπορεί να ξαναχτιστεί.