Κλοπή που πληροί

Ο Ολλανδός Μόντριαν επισκιάστηκε από τον Ισπανό Πικάσο. Οχι μόνο κατά τη διάρκεια της ζωής τους, αλλά και ως περιουσιακά στοιχεία της Εθνικής Πινακοθήκης. Ακόμα και το χάπενινγκ της πτώσης του πίνακα και ο ερασιτεχνισμός του βοηθού του κ. Χρυσοχοΐδη, πάλι τον Ισπανό ωφέλησαν επικοινωνιακά.

Πιο πολιτικοποιημένος ο Ισπανός, πιο πληθωρικός (άλλαζε εικαστικές κατευθύνσεις συνεχώς), συγκεφαλαίωσε αυτό που ήθελε η ανερχόμενη αστική τάξη. Ρήξη με τη γερασμένη κοινωνία, τα πολιτιστικά και αισθητικά πρότυπα. Επιτέλους, τέλος στη βικτωριανή μούχλα, ζήτω το «τσάρλεστον». Ο καημένος ο Μόντριαν ήταν μάλλον μικρών επιδόσεων σπουδαστής ζωγράφος (οι βαθύνοες σπάνια γοητεύουν), από μια δύσκολη παραστατικότητα πέρασε σε σκληροπυρηνική αφαίρεση και μόλις άρχισε να κερδίζει μια «έγχρωμη» δημοτικότητα στις ΗΠΑ, πέθανε. Ο Ιβ Σεν Λοράν, 20 χρόνια μετά τον θάνατο του σημαντικού ζωγράφου, παρουσίασε ενδύματα εμπνευσμένα από τα έργα του.

Ο Πικάσο τόσο στη φάση του αναλυτικού κυβισμού όσο και στη μεταγενέστερη του λεγόμενου συνθετικού ήταν πάντα στον αφρό μιας μεγάλης αποδοχής. Βαρύ όνομα που, αν και δεν αντιστοιχούσε στο λαϊκό γούστο, έπειθε με τις ξέφρενες και θορυβώδεις μεταμορφώσεις του, τη προσωπική ζωή του και τον δηλωμένο αντιφρανκισμό.

Αν και μεταπολεμικά όλα είχαν τυλιχτεί στις φλόγες του Ψυχρού Πολέμου, πολλοί ζωγράφοι της αριστερής πλευράς διείσδυαν στα «κέντρα του ιμπεριαλισμού». Στη Δυτική Ευρώπη και τις ΗΠΑ. Ο Πικάσο ήταν αντιφρανκικός, αντιφασίστας, μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος Γαλλίας, αλλά δεν είναι σίγουρο ότι αυτό βοήθησε τη δημοτικότητά του. Οπως δεν έβλαψε τον Νταλί το ότι ήταν φρανκικός, φιλοχρήματος (και απροσδόκητος υπερασπιστής του Λόρκα). Η πολιτική και πολιτιστική συνθήκη διψούσε για ένα γενικό «άλλο». Αυτή την ορμητική επιθυμία ενσωμάτωσε ολόκληρο το μοντέρνο κίνημα, ενίοτε επέβαλε και έναν μορφολογικό καιροσκοπισμό. Ο Μόντριαν είχε πολύ επεξεργασμένες θεωρητικές θέσεις (νεοπλαστικισμός), ενώ ο Πικάσο μια ευθύβολη απλοϊκότητα στα γραπτά του.

Είναι σίγουρο ότι σήμερα ελάχιστοι ενδιαφέρονται για την πολιτική καταγωγή των καλλιτεχνών, τα πλαστικά στοιχεία των κλαπέντων έργων, τα ιστορικά συμφραζόμενα ή για τα κείμενα με τα οποία η κριτική και η ιστορία της τέχνης προσέγγισαν τις δύο εξέχουσες ζωγραφικές προσωπικότητες. Εχουμε δύο δύσληπτες περιπτώσεις, μεγάλης πολιτιστικής αξίας, αλλά μικρής πρωτογενούς δημοτικότητας, που κλέβονται. Λειτουργούν ως αξίες χρηματιστηριακές, όχι τόσο ως λατρεμένα και ποθητά αντικείμενα. Η δημοπρατική αξία και η συνακόλουθη φήμη είναι το πραγματικό περιεχόμενο που μαγεύει, όχι η παραστατική αληθοφάνεια, η εκφραστική δύναμη ή έστω η διακοσμητική λάμψη.

Αλλά και η ίδια η κλοπή, η παράβαση, πιστώνει τα έργα με τη φήμη χαμένων χειρογράφων που βρίσκει ο Ιντιάνα Τζόουνς. Το διεθνές μουσειακό μάρκετινγκ θα χρησιμοποιήσει τόσο την απώλεια όσο και την ανεύρεση.

Ωστόσο η πολιτική συγκυρία που διαμορφώνει την ταυτότητα της Εθνικής Πινακοθήκης αλλά και ο κλονισμός της μουσειακής, φυλακτικής συνθήκης φαίνεται ότι μπορεί να πλοηγήσουν τις προσληπτικές ικανότητες του μέσου θεατή. Θα πάει στην Εθνική Πινακοθήκη, θα δει τις κλεμμένες αξίες και μάλλον θα αναζητήσει στον Βολανάκη (όπως στους άγγλους ρεαλιστές βικτωριανούς) την πλήρωση του αισθήματος.