Περί κοινής λογικής

Ανεύθυνες δηλώσεις, χυδαίοι υπαινιγμοί· φαντασιώσεις, όχι μόνο γύρω από την πανδημία και τον μαζικό εμβολιασμό -γύρω από την πραγματικότητα συνολικά. Δεν μας λείπει μόνο η ταπεινότητα μπροστά στην επιστήμη -αυτό είναι το μικρότερο από τα μειονεκτήματά μας- μας λείπει η κοινή λογική, η στοιχειώδης ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε τα πράγματα «όπως είναι» και να ενεργούμε «όπως θα έπρεπε». Αν και επικαλούμαστε τη λαϊκή σοφία, τη γνώση που δεν εξαρτάται από εκπαίδευση ή συγκεκριμένη σκέψη, ο λαός ως οντότητα φαίνεται ότι στερείται κοινής λογικής. Όπως και οι λαϊκιστές πολιτικοί που τον καθοδηγούν και κολακεύουν τα βίτσια του. Αν είχαμε «σοφία», θα φορούσαμε από τον Ιανουάριο του 2020 διπλές μάσκες και γάντια και δεν θα χρειαζόταν να επιβληθεί η παύση της οικονομικής δραστηριότητας.

Αν είχαμε κοινή λογική θα συμφωνούσαμε στις αυτονόητες αλήθειες, από τα γεγονότα της κάθε μέρας μέχρι την επιστήμη, την πολιτική και την οικονομία. Θα συμφωνούσαμε ότι υπάρχουν πράγματα που γίνονται κατανοητά χωρίς αποδεικτικές διαδικασίες· πράγματα που συμβαδίζουν με τις πνευματικές ικανότητες και τις εμπειρίες όλων μας. Αλλά, καθώς ζούμε σε εποχή ακραίας υποκειμενικότητας, νομιμοποιούνται ακόμα και οι γνώμες που αντιβαίνουν σ’ αυτές τις πνευματικές ικανότητες και εμπειρίες.

Ας μη φιλοσοφήσω αραδιάζοντας σκέψεις του Αριστοτέλη και του Καρτέσιου περί της κοινής λογικής: άλλωστε, ουδείς ενδιαφέρεται. Το ότι αδιαφορούμε για το πώς «θα έπρεπε» να συμπεριφερόμαστε είναι μέρος της αποδέσμευσης από την κοινή λογική – και μέρος της γενικευμένης ανοχής σε κάθε παλαβομάρα και αντικοινωνική συμπεριφορά, όπως η άρνηση του εμβολιασμού ή η προκλητική παραβίαση των μέτρων προφύλαξης από τη μόλυνση Covid-19. Τα ΜΜΕ δίνουν χρόνο και βήμα σε πολιτικούς και πολίτες που βλέπουν το άσπρο μαύρο, το μαύρο άσπρο, και την πραγματικότητα ασπρόμαυρη -αλλά κοινή λογική σημαίνει ότι δεν υπάρχει διχογνωμία στο ότι ο γάιδαρος δεν πετάει. Στην Ελλάδα -όχι μόνο στην Ελλάδα- ο γάιδαρος πετάει: ο ορθολογισμός θεωρείται ψυχρός και άχαρος σαν τον χειμώνα του Βορρά· και η κοινή λογική είναι κοινό κτήμα μόνον όταν αφορά τις κοινοτοπίες και την υστερία της αγέλης.

Όλα όσα ακούγονται για τα εμβόλια και τις δήθεν επιπλοκές τους είναι μια περίπτωση κατάρρευσης της κοινής λογικής ανάμεσα σε πλήθος άλλες. Τα στελέχη της πρώην κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ και ολόκληρη η σημερινή αντιπολίτευση εφαρμόζουν εκείνο το είδος οπορτουνισμού που φανερώνει μηδενική αντιληπτική ικανότητα και καταδικάζει τον πολυαγαπημένο της λαό σε μηδενική αντιληπτική ικανότητα. Η αριστερά που οραματίζεται εκκαθαρίσεις, κατάληψη του κράτους, τιμωρία των αστών και, γιατί όχι, απαγχονισμούς στην πλατεία Συντάγματος ξεκινά από μια παραμορφωμένη πρόσληψη της πραγματικότητας η οποία αντιβαίνει σ’ αυτό που θα ονομάζαμε κοινή λογική -αν υπήρχε: πιστεύει ότι ζούμε σε δικτατορικό καθεστώς στο οποίο όποιος δεν πρόσκειται στην αριστερά είναι διεφθαρμένος, απατεώνας, ηλίθιος και, εντέλει, κάθαρμα. Όταν οι άνθρωποι προσλαμβάνουν την πραγματικότητα σαν μια κόλαση, προφανώς θα θελήσουν να την «εκκαθαρίσουν» και προφανώς θα θεωρούν δόλιες τις χειρονομίες των καθαρμάτων. Η κοινή λογική αρχίζει από μια κοινή πρόσληψη η οποία οδηγεί σε λίγο-πολύ κοινές πεποιθήσεις, σε γενικά αποδεκτές αρχές. Για παράδειγμα, οι περισσότεροι άνθρωποι θεωρούν υπαρκτή την κοινοβουλευτική δημοκρατία και δεν απαιτούν επιχειρήματα για να τους αποδειχθεί η ύπαρξή της. Η κοινοβουλευτική δημοκρατία είναι εκεί: με εκλογές, με καθημερινό έλεγχο των εξουσιών, με feed-back, με θεσμούς στο πλαίσιο των οποίων οι πολίτες κάνουν ό,τι μπορούν.

Αλλά, όπως είπα, η αδιάκοπη προσβολή της κοινής λογικής δεν συμβαίνει μόνο στην Ελλάδα. Πολλοί ειδικοί στις ανθρωπιστικές επιστήμες, στις μη θετικές και μη ακριβείς, εξάγουν ιδεολογικά συμπεράσματα αδιαφορώντας για τα εμπειρικά δεδομένα. Δεν λένε «ψέματα»: διαμορφώνουν υποκειμενικές, άκρως ιδεολογικοποιημένες εικόνες για την πραγματικότητα τις οποίες φρονούν πως πρέπει να επιβάλουν στους άλλους, τους παραπλανημένους. Καθώς τα πολιτικά κίνητρα διαστρεβλώνουν την όραση, υπάρχουν πολλοί κοινωνιολόγοι που, για παράδειγμα, πιστεύουν ότι στις ΗΠΑ ο ρατσισμός έχει επιδεινωθεί, ενώ οι αριθμοί, πέρα από την ίδια την απλή και ξεκάθαρη καθημερινότητα, αποδεικνύουν το αντίθετο. Δεν είναι λογικό να διατείνεται κανείς ότι ο ρατσισμός έχει «επιδεινωθεί» σε μια χώρα όπου έχει υπάρξει δουλεία, στέρηση δικαιωμάτων, φυλετική υπεροψία και τα τοιαύτα. Από πότε έχει επιδεινωθεί; Από τη στιγμή που όλοι απέκτησαν ίσα δικαιώματα; Παρόμοια στρέβλωση της όρασης μπορούμε να παρατηρήσουμε γύρω από πολλά σύγχρονα κοινωνικά ερωτήματα: το Ισλάμ, τον υπερπληθυσμό, την εξάντληση των πόρων, τη φασιστική τροπή που έχει πάρει το κίνημα της πολιτικής ορθότητας. Η έλλειψη κοινής λογικής σημαίνει εξάλλου το να μη βλέπουμε τους ελέφαντες στο δωμάτιο: πολλούς ελέφαντες, όχι έναν. Οι αόρατοι ελέφαντες πολλαπλασιάζονται.

Ίσως είναι ζήτημα λειτουργίας του εγκεφάλου, εκ γενετής ύπαρξης ή ανυπαρξίας αυτού που οι Γάλλοι ονομάζουν bon sens, μια έκφραση ορθότερη από την αγγλική common sense εφόσον η κοινή λογική δεν είναι καθόλου κοινή. Ο ΣΥΡΙΖΑ και οι δαιμονισμένοι της ακροδεξιάς ζητούν από τους οπαδούς τους, που είναι υπερβολικά πολλοί για να αραιωθεί ο παραλογισμός στο κοινωνικό σώμα, να κάνουν ξανά και ξανά άλματα πίστης: ακολουθώντας την κουκουέδικη και τη θρησκευτική μεταφυσική, η αριστεροδεξιά καταργεί τα αποτελέσματα της εμπειρίας και της μεθοδικής επαγωγής -έτσι είναι αν έτσι νομίζετε· anything goes.

Kι όμως, θεωρητικά, υπάρχει κάτι που θα μπορούσαμε να το ονομάσουμε κοινονοημοσύνη και το οποίο για να εκδηλωθεί χρειάζεται ηθικά συναισθήματα, ενσυναίσθηση, επέκταση του προσωπικού συμφέροντος. Νομίζω ότι σ’ αυτή την απουσία οφείλεται η ακατανίκητη τάση προς τον γενικό παραλογισμό του λαού και των πολιτικών προσώπων που αναδεικνύει: ιδιαίτερα, και προπάντων, στο περιβάλλον των ηλεκτρονικών δικτύων όπου βρίσκουν τη θέση τους η μισαλλοδοξία και η χοντροκοπιά, η ψευδολογία και ο αχαλίνωτος υποκειμενισμός, δεν απομένει χώρος για το αίσθημα της ανθρώπινης αλληλεγγύης και της «καλής λογικής». Η έλλειψη κοινής λογικής είναι έλλειψη ήθους, είναι έλλειψη στοχασμού και πολιτικής αγωγής.