Διερευνητικές επαφές χωρίς προοπτική;

H στρατηγική έντασης που ακολούθησε η Τουρκία έναντι της Ελλάδας για μεγάλο χρονικό διάστημα κατέληξε στη δημιουργία πρόσθετων επιβαρύνσεων σε διάφορα – συνδεόμενα με την Ελλάδα – μέτωπα της εξωτερικής της πολιτικής: στις σχέσεις της με συγκεκριμένες χώρες της Ανατολικής Μεσογείου (Ισραήλ, Αίγυπτο) και με συγκεκριμένα αραβικά κράτη (Σαουδική Αραβία, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα) καθώς και στις σχέσεις της με τις Ηνωμένες Πολιτείες (ειδικά όσον αφορά στη νέα αμερικανική διοίκηση Μπάιντεν οι έλεγχοι και οι περιορισμοί στην αντιδυτική συμπεριφορά του προέδρου Ερντογάν αναμένεται να αυξηθούν). Επιπρόσθετα η επιθετική και παράνομη συμπεριφορά της Τουρκίας έναντι της Ελλάδας καθώς και έναντι της Κυπριακής Δημοκρατίας οδήγησε την Ευρωπαϊκή Ενωση σε αποφάσεις που – αν και κινούνται στον ελάχιστο κοινό παρονομαστή στο πεδίο της εξωτερικής πολιτικής – εξαρτούν το όποιο «θετικό μέλλον» των ευρωτουρκικών σχέσεων από την αποδεδειγμένη και διαρκή αποχή της Τουρκίας από παράνομες ενέργειες έναντι δύο κρατών – μελών της Ενωσης και κυρίως από την έναρξη άμεσων διερευνητικών επαφών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας.

Το σημαντικότερο, στα συμπεράσματα του ευρωπαϊκού Συμβουλίου Κορυφής της 1ης Οκτωβρίου 2020 ορίζεται ότι οι ελληνοτουρκικές διερευνητικές επαφές θα έχουν συγκεκριμένη ατζέντα που θα αφορά αποκλειστικά στην οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ μεταξύ των δύο χωρών. Η απόφαση αυτή της ΕΕ για έναρξη και πραγματοποίηση των διερευνητικών επαφών με συγκεκριμένο περιεχόμενο – και όχι επί του συνόλου των ζητημάτων όπως επιθυμεί η Τουρκία – θέτει ένα περιοριστικό πλαίσιο το οποίο η Τουρκία δεν είναι διατεθειμένη να αποδεχθεί. Για αυτό και επιχειρεί είτε να δυσχεράνει την έναρξη των διερευνητικών επαφών, κατηγορώντας την Ελλάδα ως παράγοντα έντασης στην περιοχή, είτε να ανατρέψει το τεθειμένο από την ΕΕ πλαίσιο υποστηρίζοντας ότι εάν πρόκειται να ξεκινήσουν διερευνητικές επαφές αυτές θα αφορούν σε μια «ανοιχτή ατζέντα θεμάτων» μεταξύ των οποίων και η εξέταση της ένταξης του ζητήματος της αποστρατικοποίησης συγκεκριμένων ελληνικών νησιών – και εμμέσως ζητήματα κυριαρχίας επί ελληνικών νησίδων και βραχονησίδων – στις διαπραγματεύσεις που θα ακολουθήσουν. Και όλα αυτά ενώ το ζήτημα της στρατικοποίησης – το οποίο έχει ήδη τεθεί σε διερευνητικές επαφές στο παρελθόν – έχει καταστεί σαφές ότι δεν είναι δυνατόν να αποτελεί ζήτημα προς συζήτηση σε ενδεχόμενη διαπραγμάτευση. Δηλώνεται έτσι προκαταβολικά η μη αποδοχή εκ μέρους της Τουρκίας της – πολύ σημαντικής – προόδου που έχει επιτευχθεί μέχρι και τη διακοπή των διερευνητικών επαφών τον Μάρτιο του 2016.

Πρακτικά όλες οι παραπάνω διαπιστώσεις σημαίνουν ότι σήμερα δεν συντρέχουν οι προϋποθέσεις για την έναρξη και κυρίως τη διεξαγωγή των διερευνητικών επαφών με προοπτική συμφωνίας και παραπομπή των συμφωνηθέντων σε διαπραγμάτευση. Ομως ουσιαστικός τρόπος ενίσχυσης της υφιστάμενης αποδυναμωμένης και χωρίς σοβαρή προοπτική ελληνοτουρκικής διαδικασίας των διερευνητικών επαφών παραμένει η ένταξη της Τουρκίας σε ένα όσο το δυνατόν δεσμευτικότερο πλαίσιο κανόνων. Ακριβώς πριν από 21 χρόνια στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στο Ελσίνκι η Ελλάδα ανέλαβε πρωτοβουλίες που διαμόρφωσαν με καθοριστικό τρόπο τις σχέσεις της Ενωσης με την Τουρκία εντάσσοντας τη συμπεριφορά της τελευταίας σε ένα δεσμευτικό πλαίσιο κανόνων και δρομολογώντας την επίλυση των ελληνοτουρκικών διαφορών. Σήμερα η ανάλογη ανάληψη πρωτοβουλιών συνδέεται με την ενεργητική συμμετοχή της Ελλάδας στη διαμόρφωση της ατζέντας και των όρων πραγματοποίησης της προταθείσας από την ΕΕ «Πολυμερούς Διάσκεψης για την Ανατολική Μεσόγειο» με αντικείμενο την οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών των χωρών της περιοχής σύμφωνα με τους κανόνες του διεθνούς δικαίου, της Σύμβασης του Δικαίου της Θάλασσας και τη νομολογία των διεθνών δικαστηρίων και με καθοριστικό ρόλο της ΕΕ.

Ο Παναγιώτης Τσάκωνας είναι καθηγητής διεθνών σχέσεων, σπουδών ασφάλειας και ανάλυσης εξωτερικής πολιτικής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθηνών