Ριζιμιά Χριστούγεννα

Είχα μια δύσκολη γιαγιά. Χωρίς να έχει πατήσει τα 60, έπασχε από ανίατη αρρώστια και βρισκόταν συνεχώς στο κρεβάτι, όπου νυχθημερόν γκρίνιαζε, πονούσε, έβριζε και καταριόταν. Οι τρεις κόρες της και οι δύο γιοι της, γύρω στα 30 όλοι τους, όλοι παντρεμένοι, είχαν συνηθίσει τις κατάρες της και είχαν κατανόηση για την κατάστασή της. Δύσκολες μέρες για το πατρικό σπίτι της μητέρας μου ήταν οι γιορτάδες. Επρεπε να τηρηθούν τα έθιμα, να συγκεντρωθεί η μεγάλη οικογένεια στο πατρικό σπίτι (ο παππούς είχε αποδημήσει χρόνια πριν) και να υπομένει την ατμόσφαιρα που δημιουργούσε η κατάκοιτη γιαγιά μου, η μάνα τους. Διότι η συγκέντρωση εκείνη έφερνε στο γιορτάσιμο τραπέζι νύφες των γιων και γαμπρούς των θυγατέρων, όχι πάντα επιθυμητούς στη γιαγιά, αφού πολλά παιδιά είχαν βρει τον σύντροφό τους χωρίς τη συγκατάθεσή της. Oι περισσότεροι είχαν παντρευτεί, όσο η μητέρα τους είχε αρρωστήσει και είχε βρεθεί προ τετελεσμένων γεγονότων, πράγμα αδιανόητο για την εποχή της δεκαετίας του ’40 στα σόγια, κυρίως της ελληνικής επαρχίας. Και η οικογένεια της γιαγιάς και της μάνας μου είχε βαθιές ρίζες σε μια κωμόπολη της Ρούμελης, ανάμεσα Λιβαδειά και Λαμία.

Ο ένας γιος δασάρχης, ο άλλος μεγαλοαγρότης, και οι γαμπροί, φιλόλογος ο πατέρας μου και οι άλλοι δύο αγρονόμος μηχανικός ο ένας και ιδιοκτήτης αυτοκινήτων και του μοναδικού ταξί της κωμόπολης ο άλλος. Η γιαγιά από την οικογένειά της είχε προικισθεί με γόνιμα χωράφια που σπέρνονταν, αμπέλια, βαμβάκι, καπνός, σίκαλη και χωράφια με ελιές και αμυγδαλιές και καρυδιές. Μια τόσο μεγάλη αγροτική περιουσία χρειαζόταν να υπενοικιάζεται σε σέμπρους, οι οποίοι καλλιεργούσαν τη γη και εισέπρατταν ως αμοιβή μέρος της συγκομιδής. Ως παιδάκι είχα αλησμόνητες εμπειρίες από τις εποχές αυτής της συγκομιδής. Τον θέρο, τον σπόρο, το αλώνισμα, το μάζεμα της ελιάς, το λιοτρίβι ή το πατητήρι, το άπλωμα του καπνού για να μαραθούν τα φύλλα και το βαμβάκι μέχρι που γινόταν τουλούμπα, εξελισσόταν σε νήμα και ύστερα έμπαινε στον αργαλειό. Η μάνα μου ήταν σπουδαία υφάντρα στον αργαλειό, στο υπόγειο του πατρικού της. Αλλά όλες οι αδελφές ζύμωναν και φούρνιζαν καρβέλια και φαγητά στα ταψιά στον φούρνο της αυλής, έφτιαχναν πλάκες με πράσινο σαπούνι και «πέρναγαν» φύλλα καπνού σε βέργες για να ξεραθούν και να πουληθούν στον έμπορο για το εργοστάσιο του Ματσάγγου στον Βόλο που έφτιαχνε τα σέρτικα τσιγάρα. Υπήρχε, βέβαια, ορνιθώνας με κότες, γαλοπούλες, κυψέλες με μελίσσια και στο τραπέζι της κλειστής κάμαρας – σαλονιού, που άνοιγε μόνο για τις γιορτές, απλωμένα φύλλα συκιάς όπου «έβοσκαν» μεταξοσκώληκες. Μια γούρνα στο βάθος της αυλής γεμάτη λάσπη και νερό φιλοξενούσε τη γουρούνα με τα γουρουνόπουλα και στην άλλη άκρη ήταν τα κλουβιά με τα κουνέλια.

Ετσι, όταν μαζευόταν η μείζων οικογένεια, κόρες, γιοι, νύφες, γαμπροί και εγγόνια, γύρω από το χριστουγεννιάτικο τραπέζι (και η γιαγιά γκρίνιαζε στο στρώμα), τα προϊόντα της αγροτικής συγκομιδής ήταν από την προκοπή της περιουσίας και μαζί και το κόκκινο κρασί που αντλούσαμε από τα βαρέλια στο κατώι, προϊόν της περασμένης χρονιάς του τρύγου. Δεν έχει, νομίζω, επαρκώς διερευνηθεί επιστημονικά αυτή η οικιακή οικονομία. Στο χριστουγεννιάτικο τραπέζι τα πάντα ήταν προϊόντα της οικιακής αυτής οικονομίας. Από τη σπορά ως τη συγκομιδή και από κει στο ταψί και στον τέντζερη στον φούρνο ήταν κατορθώματα της γνώσης της οικογένειας για την ιδιομορφία μιας καλλιέργειας, για την παθογένεια των φυτών, για τις αρρώστιες των ζώων και, φυσικά, για τις συνθήκες συντήρησης των προϊόντων. Η αγροτική οικονομία είχε τη δυνατότητα αλλά και την ανάγκη να «ξεζουμίσει» όλα τα προϊόντα που καλλιεργούσε. Οι ελιές, όσες δεν ήταν βρώσιμες και διατηρούνταν στην άλμη της κάδης, πήγαιναν στο λιοτρίβι, γινόντουσαν λάδι και τα κουκούτσια του καρπού σε μια μέγγενη συνθλίβονταν και έφτιαχναν μια πίτα, τη λέγανε «πυρήνα», και ήταν θαυμάσια και υγιεινή ύλη για το μαγκάλι και τον φούρνο, όταν τις χειμερινές παγωμένες νύχτες η οικογένεια ζέσταινε τραπεζαρία, κουζίνα και κρεβατοκάμαρη.

Τίποτα δεν πήγαινε χαμένο στην οικιακή οικονομία, το κρέας του χοίρου, το δέρμα του (τα πρώτα μου μποτάκια με δέρμα χοίρου της αυλής μας έγιναν), το λίπος, ακόμη και η ουρά γινόταν μυγοσκοτώστρα! Ετσι στο χριστουγεννιάτικο τραπέζι γιαγιά (από τα στρωσίδια της), παιδιά και αγγόνια χαίρονταν προϊόντα που ο καθένας, κατά την τάξη και την ικανότητα, είχε συντελέσει να φτάνουν άλλα στον έμπορο και άλλα στο οικογενειακό τσιμπούσι των εορτών. Ακόμη και ο πατέρας μου, που ήταν εκπαιδευτικός και η οικογένειά του από άλλη περιοχή της Ρούμελης δεν είχε αγροτική μοίρα. Επειδή είχε υπηρετήσει σε αγροτικές περιοχές της Μακεδονίας, όταν πρωτοδιορίστηκε, είχε μυηθεί στα μυστικά της σποράς και της συγκομιδής, αλλά, κυρίως, βοηθούσε τη μητέρα μου, όταν καθόταν στον αργαλειό, ωθώντας τη σαΐτα ανάμεσα στο στημόνι και το υφάδι και με το αναμφισβήτητο γούστο του επιλέγονταν τα σχέδια για τα χαλιά και τις κουρτίνες που ύφαινε η μητέρα μου.

Τα Χριστούγεννα της υπαίθρου, των χωριών και των αγροτικών κωμοπόλεων, τουλάχιστον εκείνη την εποχή, πριν από 75 χρόνια, δεν ήταν μόνο θρησκευτική γιορτή και αργία, ήταν μέσα στον χειμώνα ή χαρά ή θρήνος για την καλή σοδειά της χρονιάς ή για την καταστροφή, όταν είχε πέσει φυλλοξήρα, παγετός, κάψα ή ξηρασία από την αναβροχιά ή όταν στερεύαν τα πηγάδια. Τα Χριστούγεννα ο αγρότης κάνει ταμείο. Εχει τελειώσει η συγκομιδή, που αρχίζει, ανάλογα με τα προϊόντα, τον Ιούλιο και φτάνει ως τα τέλη Σεπτεμβρίου και τα μέσα Οκτωβρίου, όταν ο μούστος έχει γίνει κρασί, και έχει ξεπουλήσει την παραγωγή ή έχει μείνει στην αποθήκη μέρος της παραγωγής απούλητο και πρέπει να βρεθεί τρόπος να διατηρηθεί, είτε κρασί, είτε λάδι, είτε ελιές, είτε βαμβάκι και καπνός, αλλά και όσπρια, φακές, φασόλια, ρεβίθια, κουκιά, όπως και καρύδια, φουντούκια, μύγδαλα, αναμένοντας πάντα τον έμπορο και την καλύτερη τιμή. Το κρέας που περισσεύει από το γιορτινό τραπέζι, κυρίως το χοιρινό, γίνεται λουκάνικα και κρέμονται στο πατάρι, τροφή για όλη τη χρονιά μαζί με τις ελιές που συντηρούνται στο πιθάρι και τα παξιμάδια ή το ψωμί το μαύρο, πριν απομακρυνθεί το πίτουρο. Σε ένα αγροτικό σπίτι, τότε τουλάχιστον, υπήρχαν και άλογα, μουλάρια, γαϊδούρια, υπήρχαν και σούστες που τις έσερναν τα ζωντανά, αμάξια, αλλά και αλέτρια που όργωναν το χωράφι. Υπήρχαν και ζωντανά που ζεμένα γύριζαν στο πηγάδι τη μηχανή που ανέβαζε το νερό στα αυλάκια, ποτίζοντας το σπαρμένο χωράφι.

Τα Χριστούγεννα στο αγροτικό νοικοκυριό είναι μια άλλου είδους γιορτή από το αστικό γλέντι. Αν έχει ευτυχήσει η συγκομιδή και έχει πουληθεί σε καλή τιμή, είναι η ώρα που εξοφλούνται τα χρέη που διευκόλυναν τα φυτοφάρμακα, τον γεωπόνο, τους εργάτες, τις ζωοτροφές και είναι η εποχή που εφοδιάζεται το σπίτι με τα αναγκαία και, κυρίως, αν υπάρχει κόρη της παντρειάς, τα προικώα.

Χριστούγεννα, χρόνος απολογισμών, σχεδιασμών για το μέλλον, αυτοκριτικής και επανεκτίμησης σχέσεων με φίλους και εχθρούς. Μετάνοιας και εμμονών.