Παντελής Χορν

Ισότιμος και ως συγγραφέας και ως θεατρικός παράγοντας της εποχής τους με τον Ξενόπουλο υπήρξε ο Παντελής Χορν. Δεν είχε, βέβαια, το εύρος των ειδών που καλλιέργησε ο Ξενόπουλος, αλλά στον συγκεκριμένο χώρο της θεατρικής γραφής στάθηκε αντάξιος συνοδοιπόρος. Εξάλλου, ο Χορν άργησε να μπει στον στίβο της πνευματικής αρένας, επειδή ήταν ανώτατος αξιωματικός του Βασιλικού Ναυτικού, όπως και ο Μπόγρης του Στρατού Ξηράς και απαγορεύονταν τότε η συγγραφική δραστηριότητα στους στρατιωτικούς. Ο Μπόγρης παραιτήθηκε για να τον κερδίσει το θέατρο και ο Χορν απελύθη με ξήλωμα των γαλονιών, διότι ήταν ένθερμος οπαδός του Ελευθερίου Βενιζέλου τα χρόνια του Διχασμού και τον κέρδισε το θέατρο ως έναν, πράγματι, όχι απλώς σημαντικό, αλλά και τολμηρό στις ιδέες του πνευματικό δημιουργό. Πέθανε λόγω της πείνας το 1942, πάμπτωχος, αφού τον συντηρούσε με τον γλίσχρο μισθό του ο γιος του, ο μέγας ηθοποιός Δημήτρης Χορν. Ο Τάκης Χορν μου έλεγε πως ο πατέρας του, μαζί με τον Σικελιανό και τον μεγάλο ζωγράφο Παρθένη, στέκονταν στη σειρά με τις καραβάνες στο συσσίτιο που δινόταν στους πνευματικούς ανθρώπους το 1941 στην αυλή του Πολυτεχνείου!

Ο Χορν έγραψε, και χάρηκε στη σκηνή, μετά κυρίως την αποστράτευσή του, μια δωδεκάδα έργων που κυκλοφορούν σε τόμους που πριν από αρκετά χρόνια χρηματοδότησε το Ιδρυμα Γουλανδρή – Χορν. Θα περιοριστώ στο σημερινό μου αφιέρωμα σε τρία αριστουργήματα που θα είναι για πολλά χρόνια ακόμα προίκα της ελληνικής θεατρικής ιστορίας. Οχι που δεν έχουν και ποιοτική και ποιητική και δραματουργική αξία και άλλα του έργα, όπως οι «Γειτόνισσες» και η «Νταλμανοπούλα», εξαίσια δείγματα του θεατρικού νατουραλισμού που στη χώρα μας πήρε τον όρο «ηθογραφία», με τη διαφορά πως η ηθογραφία του Χορν, όπως και άλλων σύγχρονων συγγραφέων, όχι μόνο θεατρικών, δεν είχε ως πεδίο συγκρούσεων το ύπαιθρο και αντίστοιχους χαρακτήρες (όπως το Δραματικό Ειδύλλιο), αλλά το άστυ και, συχνά, τις γειτονιές της Αθήνας και το προλεταριάτο ή τους μικροαστούς του μεροκάματου.

ΤΟ ΠΙΟ ΠΟΛΥΠΑΙΓΜΕΝΟ. Το «Φιντανάκι» είναι ένα από τα τρία αριστουργήματα του Χορν, ίσως, μαζί με μερικά έργα του Ξενόπουλου, το πιο πολυπαιγμένο έργο του έως πρόσφατα και, συχνά, ακόμη και τώρα, με παραστάσεις που έσπασαν ταμεία. Εξάλλου, έγινε κάποτε και φιλμ, αλλά και οπερέτα. Ειναι η εποχή της δεκαετίας 1920 – 1930 που κυριαρχεί η λογοτεχνία που στράφηκε στο προλεταριάτο, στις φτωχές συνοικίες, στους ανέργους, στους ανέστιους, στους βιομηχανικούς εργάτες και στις εργαζόμενες γυναίκες, μια κυριολεκτικά, τότε, κοινωνική επανάσταση και οικογενειακή τραγωδία, αφού η εργαζόμενη γυναίκα δεν απαλλάσσονταν από τη λάτρα του σπιτιού, είτε ως ανύπαντρη κόρη, είτε ως σύζυγος και ούτε ως μητέρα. Το «Φιντανάκι» είναι ένα τολμηρό, ως θέμα, για την εποχή του εγχείρημα. Ενας πατέρας ταχυδρόμος, μια μάνα πλύστρα και μια κόρη ανεπάγγελτη ζουν σε μια ισόγεια χαμοκέλλα που νοικιάζει μια γυναίκα που επιτηδεύεται και στην άγρα κοριτσιών προς διάθεση ματσωμένων, κυρίως, ή πορνείων. Στον άνω όροφο κατοικεί μια πόρνη πολυτελείας που την εκμεταλλεύεται ο αναγκαίος νταβατζής που ξελογιάζει και την κόρη του ταχυδρόμου. Αυτή είναι και το «Φιντανάκι». Οταν ο Φώτος Πολίτης ανέβασε το «Φιντανάκι» στο Εθνικό Θέατρο το 1933, ο Κλώνης είχε χτίσει στη σκηνή του θεάτρου μια διώροφη κατοικία της Πλάκας, ίσως το αριστούργημα της ελληνικής σκηνογραφίας. Η διανομή, εξαίσια: Βεάκης, Σαπφώ Αλκαίου, Μανωλίδου, Μινωτής, Παξινού, Δενδραμής, Γληνός!

Μη βιαστεί κανείς να χαρακτηρίσει μελό αυτό το έργο. Είναι μελό, όσο και χρόνια αργότερα ο ιταλικός κινηματογράφος με τον νεορεαλισμό του μας δώρισε τον «Κλέφτη ποδηλάτων» του Ντε Σίκα και τα έργα του Ροσελίνι και του Βισκόντι. Το «Φιντανάκι» στέκεται ισάξια δίπλα στη «Φιλουμένα» του Ντε Σίκα. Η επανάσταση δεν είναι μόνο στο θέμα και τον κοινωνικό περίγυρο, είναι και στην υποκριτική, αφού ο νατουραλισμός, η μίμηση της καθημερινότητας, της γλώσσας και των συμπεριφορών έρχεται να εκδιώξει τον ρομαντικό στόμφο και τους Θεμιστοκλήδες, του Αυτοκράτορες Κωνσταντίνους και τους Καραϊσκάκηδες. Είναι η εποχή που στη λογοτεχνία κυριαρχεί η Αλητογραφία του Χάμσουν και του Παναΐτ Ιστράτι και η «Νανά» του Ζολά. Τώρα στοιχειώνουν το θεατρικό σανίδι οι κοκότες, οι πλύστρες, οι νονοί, οι νταβατζήδες και τα απροστάτευτα κοριτσάκια, θύματα και θηράματα του εμπορίου σάρκας. Και βέβαια, με δόλωμα το πορτοφόλι του μεγαλοχασάπη και του τοκογλύφου.

Ο Παντελής Χορν, όμως, μας χάρισε και ένα άλλο έξοχο δράμα που με άρθρο μου το έφερα στο προσκήνιο και ύστερα από 60 χρόνια θριάμβευσε τρεις φορές στη σύγχρονη σκηνή, με πρωταγωνίστριες, πρώτα την Αλέκα Κατσέλη και, αργότερα, την Τζένη Ρουσσέα και τη Μαίρη Ραζή – τη «Φλαντρώ», ένα επίσης μικροαστικό δράμα που, όμως, κυριαρχεί μια από τις πληρέστερες γυναικείες μορφές στο θέατρό μας. Πρόκειται για ένα έργο που δεν έχει τίποτα να ζηλέψει ως δομή, χαρακτήρες και τεχνική από έργα του Ιψεν, του Λόπε ντε Βέγκα και του Πιραντέλο. Ο Χορν δεν δίστασε να γράψει σκηνές που, ακόμη και σήμερα, σοκάρουν, κυρίως για την τόλμη τους σε ιδιορρυθμίες ερωτικών παθών και επί σκηνής ρεαλιστικών παρουσιών πνευματικά ανάπηρων, ακόμη και παιδιών, χωρίς να γίνονται προκλητικοί με ακροβασίες εντυπωσιασμού. Και μόνο το θέμα της «Φλαντρώς», όμως, όπου μια προδομένη ερωτικά χήρα διεκδικεί τον εραστή της κόρης της, χωρίς κανένα ίχνος ενοχής, όχι μόνο για την εποχή της συγγραφής είναι γενναία δραματουργία.

ΤΟ ΑΡΙΣΤΟΥΡΓΗΜΑ. Κατά την ταπεινή μου γνώμη, όμως, το αριστούργημα του Χορν είναι ο «Σέντζας» που περηφανεύομαι πως η σύγχρονη παρουσία του στη σκηνή του Εθνικού Θεάτρου οφείλεται σε δική μου επιμονή. Το έργο το αγνοούσαν και οι ιστορικοί του θεάτρου. Εξάλλου, λόγω της τόλμης του, παίχθηκε στην Αθήνα όσο ζούσε ο Χορν, μόνο για μια βραδιά, και θεωρήθηκε σκάνδαλο. Το θέμα του, έξοχο: ένας νεαρός ερωτικά «καπόνι», στείρος και ανίκανος, όταν αποκαλύπτεται το χούι του, φεύγει από την Πόλη και εγκαθίσταται σε ένα νησί του Αιγαίου. Στην πόλη οργιάζουν τα σκάνδαλα, εγκυμοσύνες ανύπαντρων κοριτσιών και γέννες νόθων τέκνων. Αποδίδονται τα πάντα στον, όντως εξωτερικά, γόητα φιλοξενούμενο, ενώ δράστης είναι ο «γόνιμος» γυρολόγος πραματευτής! Κινητοποιείται η ηθικά προσβεβλημένη νησιωτική κοινότητα. Σε μια σκηνή συνεδριάζουν στην κοινότητα, μαζί με τον κοινοτάρχη, ο παπάς, ο γιατρός, ο δάσκαλος και ο χωροφύλακας για να αντιμετωπίσουν τον παρείσακτο, τον εισβολέα στις παρθενικές και νυφικές παστάδες! Το έργο ανέβηκε ύστερα από δεκάδες χρόνια μετά την απαγορευμένη του πρεμιέρα, με σκηνοθέτη τον άλλοτε μαθητή μου Κώστα Τσιάνο και Σέντζα τον Τάκη Χρυσικάκο.

Και τα τρία αριστουργήματα του Παντελή Χορν είναι τολμηρές, θεματικά κυρίως, κριτικές του νεοελληνικού ήθους, τόσο καίριες και ουσιαστικές, ώστε βρήκαν μεγάλη αντίδραση από τις πολιτικές, κοινωνικές και θρησκευτικές, κατεστημένες εξουσίες. Οφείλουμε στην καθηγήτρια Θεατρολογίας του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Εφη Βαφειάδη τα «Απαντα» του Παντελή Χορν.