Το «παιδί των μεταναστών»

Ενα κείμενο της Μαρίας Ηλιού και του Αλέξανδρου Κιτροέφ για τη συνάντησή τους με τον Paul Sarbanes, στα γυρίσματα του ντοκιμαντέρ «Το ταξίδι, το ελληνικό όνειρο στην Αμερική» και στην παρουσίαση στο Metropolitan Museum της Nέας Υόρκης (επιλογή του American Film Institute για την European Showcase 2007).

Η σκηνοθέτρια Μαρία Ηλιού: «Την άνοιξη του 2006 συνάντησα τον Paul Sarbanes στην Washington DC, στο γραφείο του στο Κογκρέσο για τα γυρίσματα του ντοκιμαντέρ “Το ταξίδι, το ελληνικό όνειρο στην Αμερική” που παρουσιάστηκε στην Ελλάδα στο Μουσείο Μπενάκη το 2007. Είχαμε συμφωνήσει τότε με τον ιστορικό σύμβουλο της ταινίας τον Αλέξανδρο Κιτροέφ ότι μια συνέντευξη με τον Paul Sarbanes ήταν σημαντική για το ντοκιμαντέρ μας. Το συνεργείο ήταν πολύ μικρό, είχα μαζί μου τον διευθυντή φωτογραφίας Allen Moore και τον ηχολήπτη John Zecca. H γραμματέας μας είχε πει πως είχαμε στη διάθεσή μας δέκα λεπτά, αλλά μόλις συναντηθήκαμε δημιουργήθηκε μια πολύ ζεστή ατμόσφαιρα και ο γερουσιαστής μας κράτησε για δυο ώρες κοντά του. Απολάμβανε τη συζήτηση και το γύρισμα, είχε μια εκπληκτική αμεσότητα, ευφυία και υπέροχη αίσθηση του χιούμορ. Παιδί ελλήνων μεταναστών μεγάλωσε στο Salisbury, Maryland – ο πατέρας του είχε diner – σπούδασε με υποτροφίες σε πολύ καλά πανεπιστήμια πριν γίνει δικηγόρος και γερουσιαστής του Δημοκρατικού Κόμματος. Πολύ γνωστός στην πολιτική του καριέρα για το άρθρο που έκανε δυνατή την καταγγελία εναντίον του Νίξον (impeachment) αλλά και για τους νόμους που πέρασε υπέρ της διαφάνειας στη λειτουργία των τραπεζών. Επίσης έπαιξε σημαντικό ρόλο στο εμπάργκο όπλων κατά της Τουρκίας μετά το 1974, υποστηρίζοντας την Κύπρο και την Ελλάδα σε κάθε περίσταση.

Παραθέτω αυτά που μας είπε εκείνη την μέρα στα γυρίσματα για το ντοκιμαντέρ “Το ταξίδι, το ελληνικό όνειρο στην Αμερική”: “Πιστεύω πως ένα από τα πιο ενδιαφέροντα πράγματα σε σχέση με το να είσαι Ελληνοαμερικανός και ποια είναι η ταυτότητά σου στην αμερικανική κοινωνία, έχει να κάνει με το γεγονός ότι ένα κομμάτι της ελληνικής παράδοσης είναι η βάση του δυτικού πολιτισμού. Τόσα πολλά για τα οποία είναι περήφανη η Αμερική, πρωτοανακαλύφθηκαν και προσφέρθηκαν στον κόσμο από την αρχαία Ελλάδα: η έννοια της δημοκρατίας, η αξία του ανθρώπου, ο σεβασμός για την εκπαίδευση. Ετσι ως Ελληνοαμερικανός μπορείς να είσαι πιστός στην ελληνική σου παράδοση και συγχρόνως στις αξίες αυτής της χώρας, στην οποία οι γονείς μας ήρθαν σαν μετανάστες”.

Η εκπαίδευση ήταν πολύ σημαντική στην οικογένειά μου. Ούτε ο πατέρας μου, ούτε η μητέρα μου είχαν ανώτερη εκπαίδευση, αλλά πίστευαν πως η καλή εκπαίδευση των παιδιών είχε πολύ μεγάλη αξία – το ίδιο εξάλλου πίστευαν όλες οι ελληνοαμερικανικές οικογένειες. Θυμάμαι μια φορά, όταν ήμουν στο γυμνάσιο – ξέρετε πώς επαναστατούν τα παιδιά σ’ αυτήν την ηλικία – είπα στον πατέρα μου: “Λοιπόν εγώ δεν θα πάω στο πανεπιστήμιο!”. Θύμωσε πάρα πολύ μαζί μου, με ταρακούνησε και μου είπε: “Θα πας στο πανεπιστήμιο και μπορεί μεγαλώνοντας να γίνεις και ένα τίποτα, αλλά θα είσαι ένα μορφωμένο τίποτα!”.

Πριν από λίγα χρόνια έγραψαν ένα άρθρο για μένα σε μια τοπική εφημερίδα, ένα επαινετικό άρθρο σε γενικές γραμμές και μιλούσαν για την καριέρα μου αλλά σε ένα σημείο έλεγαν πως επειδή σπούδασα σε καλά πανεπιστήμια, στο Princeton, στην Οξφόρδη και στη νομική σχολή του Harvard, αυτές οι σπουδές με βοήθησαν να ξεπεράσω και να αποτινάξω τις ελληνικές μου ρίζες. Οταν το διάβασα στενοχωρήθηκα πάρα πολύ. Τους έγραψα λοιπόν ένα γράμμα, ένα σύντομο γράμμα, όπου έλεγα πως ποτέ μου δεν σκέφτηκα τις ελληνικές μου ρίζες σαν κάτι που θα έπρεπε να αποτινάξω. Ισα ίσα, στην πραγματικότητα πάντα έβλεπα τις ελληνικές μου καταβολές, τις αξίες που μου δίδαξαν ο πατέρας μου και η μητέρα μου, σαν ένα αναπόσπαστο μέρος της προσωπικότητάς μου. Αυτή είναι η δύναμή μου και ακριβώς αυτές τις ελληνικές αξίες πρόσφερα στην αμερικανική κοινωνία».

Ο ιστορικός Αλέξανδρος Κιτροέφ: Τον Μάιο του 2002 ανέβηκα στη σκηνή του θεάτρου του Μητροπολιτικού Μουσείου της Νέας Υόρκης για να πω δυο λόγια στην πρεμιέρα της ταινίας «Το ταξίδι, το ελληνικό όνειρο στην Αμερική». Μπροστά μου είδα μια αίθουσα κατάμεστη, μαζί με τον Αρχιεπίσκοπο Αμερικής Δημήτριο και γνωστές προσωπικότητες της ελληνοαμερικανικής ομογένειας. Αναφέρθηκα στους πρώτους έλληνες μετανάστες και σημείωσα πως ήταν σημαδιακό πως έναν αιώνα πριν, το 1907 και το 1908 ήταν οι χρονιές με τον μεγαλύτερο αριθμό Ελλήνων – πάνω από 45.000 – να κάνουν το ταξίδι στην Αμερική.

Ο επόμενος ομιλητής ήταν ο Paul Sarbanes. Ο γερουσιαστής του Μέριλαντ μιλούσε συχνά μπροστά σε ομογενειακό κοινό, με αναφορές στον ρόλο του στη διαμόρφωση της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ απέναντι στην Ελλάδα και την Κύπρο.

Αλλά αυτή τη φορά ο Σαρμπάνης θέλησε να μιλήσει διαφορετικά: «Ανάμεσα σε αυτούς τους μετανάστες που πέρασαν από το Ελις Αϊλαντ το 1908 ήταν ο πατέρας μου ο Σπύρος Σαρμπάνης» είπε, και συνέχισε: «Εφυγε από ένα μικρό χωριό της Πελοποννήσου, τη Ρηχειά, αναζητώντας μια καλύτερη ζωή στην Αμερική, και μερικά χρόνια αργότερα ήρθε η μητέρα μου η Ματίνα, και αυτή από ένα χωριό της Πελοποννήσου… Σε αυτούς τους δύο ανθρώπους που δούλεψαν σκληρά για να πετύχουν κάτι τα παιδιά τους οφείλω την παρουσία μου εδώ μαζί σας… και γνωρίζω καλά πως το ίδιο ισχύει για πολλούς από εσάς που βλέπω μπροστά μου απόψε».

Μετά το τέλος της προβολής συναντηθήκαμε και συζητήσαμε για το ελληνοαμερικανικό λόμπι που ήταν ένα από τα θέματα της ταινίας. Ο Paul Sarbanes μιλούσε πάλι ως γερουσιαστής. Αλλά λίγο πριν και μπροστά σε όλους δεν είχε διστάσει να δηλώσει περήφανα πως ήταν παιδί μεταναστών.