Το εύρος του Ξενόπουλου

Τη γόνιμη, από πολλές πλευρές, πνευματικές, κοινωνικές, οικονομικές, αλλά και ηθικές, περίοδο της ευρωπαϊκής ιστορίας ανάμεσα στο 1880 – 1910, περίοδο που μας προίκισε και με σπουδαία επιστημονικά επιτεύγματα, από τον ηλεκτρισμό ως την ανακάλυψη του DNA και τη θεμελίωση της θεωρίας της σχετικότητας, εποχή που η χειρουργική είχε ως όπλο τη φορμόλη και οι ουρανοί δέχθηκαν τα πρώτα «ιπτάμενα πουλιά», η λογοτεχνία, η τέχνη των εικαστικών, η μουσική, ο χορός δοκιμάζουν, και συχνά επιβάλλουν, νέες μορφές έκφρασης και αισθητικούς κανόνες. Είναι η εποχή του Βαν Γκογκ, του Ματίς, του Ροντέν, του εκφραστικού χορού και της ατονικής μουσικής. Και μόνο η έκδοση του αριστουργήματος του Προυστ «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο» και στο θέατρο ο πρώιμος υπερρεαλισμός του «Βασιλιά Υμπύ» του Ζαρρύ είναι αρκούντως στέρεα επιχειρήματα για τον χαρακτηρισμό της εποχής ως επαναστατικής.

Είναι στο θέατρο, όπου κυριαρχούν δύο γίγαντες, ο Ιψεν και ο Στρίντμπεργκ, πνευματικοί ταγοί που αφομοίωσαν ως τέκνα της κοινωνίας τα επιστημονικά δεδομένα, τα επαναστατικά, και τα ενέταξαν στα έργα τους, αλλά και συχνά επιστημονικά, νεοφανή πορίσματα γίνονταν δραματουργικοί πυρήνες. Οι «Βρυκόλακες» του Ιψεν γράφτηκαν δυο χρόνια μετά από τη θεμελίωση των Νόμων της Κληρονομικότητας του Αββά Μέντελ. Κι ο Στρίντμπεργκ πήγε στο Παρίσι, παρακολούθησε τα μαθήματα του ψυχιάτρου Σαρκό για την ύπνωση και δέχθηκε να υπνωτιστεί ο ίδιος σε ένα αμφιθέατρο, σε ώρα διδασκαλίας. Είναι η εποχή που κάνει την εμφάνισή της, δίπλα σε άλλες νεοφανείς επιστήμες, η Εγκληματολογία και κυκλοφορεί η «Αστρονομία» του Σαμπολιόν. Και, βέβαια, ο ηλεκτρισμός αλλάζει τη βιομηχανία και την κοινωνική και οικογενειακή ζωή μαζί με την εφεύρεση του τηλέγραφου και της γραφομηχανής. Θερίζει η ελονοσία, η σύφιλη, η φυματίωση και ο εθισμός στα ναρκωτικά (όπιο, αιθέρας).

Μέσα σε αυτό το τρομερό πεδίο γενικών αλλαγών στη ζωή των ανθρώπων γράφει ο Ξενόπουλος τα έργα του και έχει ως πρότυπα έργα του Ιψεν και του Στρίντμπεργκ, αλλά και τους ευρωπαίους συμβολιστές και το κύρος, κοινωνικό και λογοτεχνικό, του Ζολά. Δε χρειάζεται, βέβαια, να υπενθυμίσω, στις αρχές του αιώνα του, την εισβολή των «Κοινωνιστών», του ουτοπικού μαρξισμού και, αργότερα, της Ρωσικής Επανάστασης του κομμουνισμού στην πράξη. Χωρίς αυτό το πεδίο αναφοράς δεν μπορεί κανείς να αναγνώσει και να ανεβάσει στη σκηνή έργα του Ξενόπουλου.

Η ΠΑΛΗ ΤΩΝ ΤΑΞΕΩΝ. Ο «Ποπολάρος» είναι μια θεατρική εφαρμογή των κοινωνιολογικών μελετών για την πάλη των τάξεων. Αν διαβάσει κανείς επιφανειακά το έργο, θα παγιδευτεί σε έναν έρωτα ανάμεσα σε δύο νέους από διαφορετική κοινωνική καταγωγή. Μια κόρη μεγαλοαστού και ένας λαϊκός, αυτοδημιούργητος νέος ερωτεύονται και η σύγκρουση δεν περιορίζεται, όπως σε έργα και κείμενα του παρελθόντος, στη διαφορά παιδείας, πιθανόν, ή απλώς οικονομικής κατάστασης. Στον Ξενόπουλο, χωρίς φανφαρονισμούς συνθημάτων, ξαναγράφεται στην εποχή του, όπως συνέβη και με τη «Στέλλα Βιολάντη», η σύγκρουση που πρωτοδιατύπωσε θεατρικά ο Αντώνιος Μάτεσης στον «Βασιλικό», με τη διαφορά πως τώρα έχουν αλλάξει οι μονομάχοι όπλα. Στην αντιπαράθεση φεουδάρχη – αστού η αντιπαράθεση αστού – προλετάριου (ποπολάρου) κυριαρχεί. Θέλω εδώ να τονίσω πως ο Ξενόπουλος, που μεγάλωσε στη Ζάκυνθο έως την ώριμη εφηβεία του, γνωρίζει πως και εκεί και στα Ιόνια νησιά εν γένει υπήρξε και μια εξέγερση ποπολάρων (λαϊκών μαζών), όταν για λίγο κυριάρχησαν πολιτικά και στρατιωτικά οι Γάλλοι, εκδιώκοντας τους Αγγλους, στην εποχή της κυριαρχίας των επαναστατικών γεγονότων μετά τη Γαλλική Επανάσταση, κυρίως το 1848 (αυτή που καταγράφει ο Ουγκώ στους «Αθλιους» με τα οδοφράγματα). Ο Ξενόπουλος στον «Ποπολάρο» καταγράφει τη σύγκρουση δύο συστημάτων, κυρίως παιδείας, όχι εκπαίδευσης, δηλαδή κανόνων ηθικής, αξιών και ιδεών, όπως ακριβώς στον «Βασιλικό», αλλά με άλλα όπλα και άλλη αρένα.

Στο «Φιόρο του Λεβάντε», μια επιφανειακά χαριτωμένη κωμωδία, αλλά κωμωδία ηθών, ένας λαϊκός άνθρωπος, κυριολεκτικά ένας υπηρέτης από τη Ζάκυνθο, ερχόμενος στην Αθήνα, μια Αθήνα πολιτισμικά ακόμη στην τουρκική της, θεσμική καταγωγή, όπου η γυναίκα ανήκει έως τον γάμο που θα γίνει με συνοικέσιο εγκεκριμένο απο τον πατέρα – αφέντη, κρατά τα θήλεια μέλη της στον γυναικωνίτη, ο Δυτικός Ζακύνθιος Νιόνιος Νιονάκης φέρνει την ελευθερία των ηθών των «ευρωπαϊκών Επτανήσων». Το «Φιόρο του Λεβάντε» δεν είναι μόνο το παρατσούκλι του ήρωα, είναι και το άνθος που ευδοκιμεί στην ευρωπαϊκή κοινωνία ηθών, την εποχή εξάλλου που ανθεί και η επανάσταση της απελευθέρωσης των γυναικών, με κινήματα αυτοδιάθεσης. Μέσα σ΄αυτό το ιδεολογικό κλίμα την ίδια εποχή ο Παλαμάς γράφει την «Τρισεύγενη» και την επανάστασή της από τη γονική αυταρχική αυθεντία.

Ο Ξενόπουλος, εκτός από σπουδαίος πεζογράφος και θεατρικός συγγραφέας, είναι κι ένας αξιοθαύμαστος και τολμηρός μαχητής στο γλωσσικό ζήτημα, αυτής της μοναδικής στην ιστορία της Ευρώπης πολεμικής διαμάχης για δύο φάσεις της γλωσσικής εξέλιξης. Οι Ελβετοί έκαναν κράτος προόδου με τρεις επίσημες, ξένες μεταξύ τους, γλώσσες (Ιταλικά, Γαλλικά, Γερμανικά) και οι Βέλγοι είχαν γλωσσικό ζήτημα εξαιτίας της αντιδικίας δύο διαφορετικών γλωσσών. Εμείς εδώ μαχαιρωνόμαστε, αν θα πούμε γιούλια τα ία και αυγά τα ωά!

ΤΟ ΓΛΩΣΣΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ. Στους «Φοιτητές» ο Ξενόπουλος, με έξοχη πονηρή τεχνική ενός ειδυλλίου ανάμεσα σε παρέες φοιτητών την εποχή της κρίσης για τη γλώσσα, λήγει μια για πάντα, χωρίς επιστημονικές ακρότητες, το γλωσσικό, εισάγοντας μια ομιλουμένη γλώσσα ως γραπτή ή, αν θέλετε, γράφει για να ομιληθεί στη σκηνή μια απαλλαγμένη από ακρότητες γλώσσα. Και βρήκε, βέβαια, εχθρούς και στα δύο στρατόπεδα (κυρίως στου Ψυχάρη).

Στη «Φωτεινή Σάντρη», έργο δημοφιλές στην εποχή του, μεταποίηση μυθιστορήματος (ως συνήθως στον Ξενόπουλο), του «Κόκκινου βράχου», τολμάται μια άλλη σχέση που, την εποχή εκείνη, ήταν ηθική ταμπού. Ο έρωτας ανάμεσα σε δύο στενά συγγενικά παιδιά. Ο Ξενόπουλος, ως διαβασμένος και πρώην θετικός επιστήμονας, γνώριζε πως έχουν ξεπεραστεί οι αιμομεικτικοί κίνδυνοι ενός τέτοιου γάμου, αλλά κυριαρχούν οι κοινωνικοί και εθιμικοί. Φτάνει στην τραγωδία για να δείξει τις στρεβλώσεις των οικείων θεσμών.

Αλλά αυτός ο έξοχος ανατόμος της κοινωνίας της εποχής του αγγίζει και ένα άκρως ευαίσθητο, και συχνά επικίνδυνο, θέμα. Τον ερωτικό δεσμό ενός Χριστιανού και μιας Εβραίας στη «Ραχήλ». Το έργο είναι μαστοράδικο, δεν ευδοκίμησε τότε και δεν ευδοκίμησε και πριν από λίγα χρόνια που το σκηνοθέτησε η Σκότη στο Εθνικό Θέατρο. Υπάρχουν ακόμη κοινωνικές προκαταλήψεις στην κοινωνία μας.

Ο Ξενόπουλος, πολυγραφότατος, γιατί, όπως έγραψα και στο προηγούμενο άρθρο, ζούσε αποκλειστικά από τη συγγραφή, έγραψε και έργα που δεν ευδοκίμησαν σε διάρκεια στη σκηνή. Ετσι ένα έργο του που παίχθηκε για λίγο, με περιοδεύοντα θίασο στην επαρχία, το «Χαίρε νύμφη», όπου μια κοπέλα βιάζεται από στενό συγγενή της και καταλήγει ιερόδουλη, δεν βρήκε πρόθυμους τους συντηρητικούς θεατές της επαρχίας. Το τραγικό είναι ότι παίχθηκε πρόσφατα στην Αθήνα (έγραψα ένα λίβελλο τότε, για την παράσταση, όχι για το έργο) και η διασκευάστρια το εξευτέλισε, διασκευάζοντάς το, με την ίδια να κάνει εκτός έργου κηρύγματα της δεκάρας.

Η έξοχη φάρσα του Ξενόπουλου «Δεν είμ’ εγώ», μια ανάλαφρη φροϋδικής εμπνεύσεως κωμωδία, με τους ασυνείδητους δύο εαυτούς μας, ευδοκίμησε το 1979 σε παράσταση του Εθνικού Θεάτρου, με τον Νίκο Τζόγια πρωταγωνιστή και σκηνοθέτη τον Κωστή Μιχαηλίδη, και αργότερα ανέβηκε και από το ΚΘΒΕ.