Στοχασμοί της συγκυρίας

Στο αριστούργημα του Αλμπι «Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ;» το καίριο θέμα είναι το θάρρος να αντιμετωπίσει κανείς την αλήθεια του βίου του, την αλήθεια της συνείδησής του που, συνήθως και επιτακτικά, κρύβεται. Ταμπουρώνεται, εξορίζεται για να δώσει χώρο και χρόνο ο εαυτός μας στη σύμβαση και τις εξωγενείς συνθήκες και τα κοινόχρηστα στερεότυπα. Δεν είναι, βέβαια, ανακάλυψη του Αλμπι η ανάγκη να δει κανείς χωρίς μάσκα, χωρίς ψιμύθια το πρόσωπό του στον καθρέπτη, γυμνό και κατάματα. Πάνω σε αυτή την επιστροφή στο εγώ στηρίχθηκε η ψυχανάλυση και ιδιαίτερα το περίφημο «ντιβάνι» του Φρόιντ, όπου ο αναλυόμενος «εμμέσει τον βίον», για να αναφερθούμε σε παλαιότερες προσπάθειες ενδοσκόπησης. Ενα από τα ωραιότερα κείμενα μιας τέτοιας αναζητήσεως του αληθινού μας προσώπου ήταν το έξοχο έργο του ρωμαίου αυτοκράτορα Μάρκου Αυρηλίου «Τα εις εαυτόν». Στο κατώφλι του θανάτου, χωρίς τότε καμιά περίπτωση να καταφύγει τότε σε εξομολόγο ιερέα ή ψυχαναλυτή, καταβυθίζεται στον εαυτό του, αφαιρώντας τα ενδύματα και μένοντας γυμνός, πέρα από μόδες, ιδεολογήματα, έξεις, κοσμήματα, επίπλωση, ακόμη και στέγη. Βέβαια, η ενδοσκόπηση θα ξετινάξει και όλα αυτά, θα αναζητήσει τους λόγους της αναζήτησης, κατά καιρούς, προσωπείων, καταφυγίων, τειχών, αλλά και επιρροών από στενούς οικογενειακούς περισπασμούς ή επαγγελματικές συνθήκες, φιλικές σχέσεις και συνύπαρξη με ομίλους και ανάλογους επαγγελματικούς, ιδεολογικούς και οικονομικούς χώρους και άτομα.

Η παλαιά εκείνη αυτοεκτίμηση και αυτοκριτική των Πυθαγορείων που απαιτούσαν από τους τροφίμους τους κάθε βράδυ να ρωτούν: «Τι έπραξα κατά τη διάρκεια της ημέρας, τι δεν έπραξα και τι έπρεπε να πράξω» νομίζω πως συμπυκνώνεται στην έξοχη λέξη «ευφρόνη», με την οποία χαρακτήριζαν οι αρχαίοι Ελληνες τη νύχτα. «Ημέρα – ευφρόνη». «Της μέρας τα καμώματα τα βλέπει η νύχτα και γελά».

Ερχόμαστε στον κόσμο γυμνοί, όχι μόνο από ενδύματα. Γυμνοί από αξίες, ιδέες, μορφές, ήθη, έθιμα. Γυμνοί και από λέξεις και έννοιες. Το ορθόδοξο βάπτισμα έχει εκείνη την έξοχη τελετή της ενδύσεως του νεοφώτιστου μωρού. Και ο ιερέας, ενδύοντας το νήπιο, φορτίζει τα ενδύματα με αρετές, τις οποίες οφείλει να αναζητήσει το νέο μέλος της θρησκευτικής κοινότητας. Και οι αρετές αυτές (όπως και οι αντίθετες, αρνητικές επενδύσεις) είναι παραδομένες και με πείρα αιώνων δοκιμασμένες από ένα σύστημα που αντλεί το κύρος του από την ευαγγελική παρακαταθήκη. Το ίδιο, όμως, συμβαίνει και με τη «βάφτιση» των νέων ατόμων μιας κοινωνίας. Ενδύονται αρχές και ιδέες της κοινότητας, μυούνται στις αξίες της παράδοσης και στα ζητούμενα της κοινωνικής συνθήκης. Ενας νήπιος άνθρωπος, με τη γέννησή του, έχει αναλάβει την ευθύνη να ενταχθεί στο γλωσσικό, εθιμικό, οικονομικό, πολιτικό, πολιτιστικό και αισθητικό περιουσιολόγιο του έθνους του, της φυλής του, του γένους του και, βέβαια, της τάξης του.

Με τη γέννησή του έχει χαρτογραφηθεί, έχει όρια, έχει εξόδους, έχει πεδία δράσης, έχει οροσειρές να ανέβει, έχει προσωπικούς και ταξικούς φίλους και αντιπάλους. Ολα τον υποδέχονται, μόλις εγκαταλείψει το λίκνο. Ο εαυτός μας είναι τα άλλα και οι άλλοι. Οι θεσμοί της κοινωνίας που ζούμε έχουν έτοιμα τα καλούπια, μέσα στα οποία θα υποχρεωθούμε να χωθούμε και να γίνουμε αποδεκτοί στην κοινότητα κι όχι μόνο στη στενή, αλλά, συχνά, σε μια κοινότητα ευρύτατη που προσδιορίζεται από τις ίδιες αξίες και προσφέρει τα ίδια προνόμια, απαιτώντας τις ίδιες υποχρεώσεις. Πέρα από το θρησκευτικό βάπτισμα υπάρχει και το εθνικό, το κοινωνικό, το ιδεολογικό βάπτισμα στην κολυμπήθρα που είναι η Παιδεία.

Η Παιδεία, και στις εφαρμοσμένες επιταγές της, την εκπαίδευση, γίνεται το στοιχείο ταυτότητος εκείνου του νηπίου και παίρνει πλέον τα γνωρίσματα της ιθαγένειας, της νομιμοποίησης, της μόρφωσης, της αισθητικής και των πρακτικών μιας συγκεκριμένης κοινότητας σε έναν ορισμένο χρόνο. Εκείνο το μωρό που γεννήθηκε και η tabula rasa που είναι μεταποιείται σε πολίτη, σε αστό ή προλετάριο, σε θύμα ή θύτη, σε αφέντη ή δούλο, σε κεφαλαιούχο ή εργαζόμενο, σε λογικό άτομο ή ενστικτώδες, σε υγιές ή άρρωστο, σε αισθητικό ή αναίσθητο. Πουλάμε και αγοράζουμε τα προσόντα μας, προσφέρουμε εργασία και διαθέτουμε συχνά εργαζομένους που ικανοποιούν τις ανάγκες μας, απολαμβάνουμε αγαθά, ιδέες και αισθήματα, προσαρμοζόμαστε στις απαιτήσεις της συγκυρίας ή υποτασσόμαστε σε εντολές που, κι αν δεν εγκρίνουμε, έχουν τη δυνατότητα να μας επιβληθούν, συχνά με τη βία ή με τα αδιέξοδα. Ζούμε, κινούμαστε, εργαζόμαστε, συνεργαζόμαστε, αντιστεκόμαστε, αρνιόμαστε μέσα σε δυσμενή πλαίσια και, όταν παραβαίνουμε τα όρια, αποδεχόμαστε, έστω με τη βία, την τιμωρία των θεσμών ή του δυνατότερου.

Το περίεργο και απογοητευτικό είναι πως σπάνια συνειδητοποιούμε πως ακολουθούμε ετοιμοπαράδοτες νόρμες. Μας έχει επιβληθεί το αξίωμα πως, ό,τι πράττουμε, είναι προσωπική και ανεπηρέαστη επιλογή. Μας ξαφνιάζει συχνά, όταν το πληροφορηθούμε, το θέσφατο του Σαρτρ: «Η Κόλαση είναι οι άλλοι» που πολύ εύκολα μπορεί να διευρυνθεί: «Ο,τι πράττω είναι οι άλλοι». Και οι άλλοι, συχνότατα, διαπιστώνω πως είναι επιταγές, ήθη, αντιδράσεις, ερωτήματα που έρχονται από άλλους και από αλλού. Μας ξαφνιάζει, επίσης, όταν κοντινοί μας άνθρωποι, συγγενείς, φίλοι, συνεργάτες, συμπολίτες ανατρέπουν με μια στάση, μια επιχειρηματολογία την άποψη που είχαμε γι’ αυτούς, οπότε διαπιστώνουμε πως υπάρχουν παραλλαγές ή και αντιφάσεις μέσα στο ίδιο σύστημα ιδεών και θεσμών που συμβιώνουμε.

Η ψυχανάλυση και η εξομολόγηση υπόσχονται μια επιστροφή στην αυθεντία του γυμνού εαυτού μας, στην επιστροφή στην αθωότητα, αφού και οι δύο μέθοδοι επιδιώκουν να αφαιρέσουν τα προσκτίσματα, τα αυθαίρετα, τα φερτά υλικά στη συνείδησή μας. Η πείρα έδειξε πως οι προσφεύγοντες στις δύο αναλύσεις και του τρόπου τους συχνά επανήλθαν στην ασφάλεια του κελύφους που τους περιβάλλει και σπάνια οδηγήθηκαν στην τρέλα ή στην αυτοκτονία, διότι δεν άντεξαν ν’ αντικρίσουν τη γύμνια τους, τον νηπιώδη εαυτό τους. Θυμίζω εδώ πως η λέξη «νήπιος» σημαίνει ομηρόθεν αυτός που δεν έχει λόγο, λογική, σύστημα, σκέψη. Σχεδόν ζωώδης άνθρωπος, αυτός που ζει με το να τρώει, να πίνει, να αφοδεύει, να ξυπνάει και να κοιμάται. Από αυτή την κατάσταση μας παραλαμβάνει ο θεσμός, η Παιδεία, οι νόμοι και οι ποικίλες ανάγκες και μας μεταμορφώνουν σε κοινωνικά όντα, εντασσόμενα σε ομάδες, αξίες και θεσμούς.

Θα ρωτήσει ο καθένας: αυτός εν τέλει είναι ο εαυτός μας, τα διάφορα, συχνά αντιφατικά, ιδεολογήματα, οι επιδράσεις, φυσικές, κοινωνικές, πνευματικές που αφομοιώνουμε, συχνά ασυνείδητα; Ποτέ δεν ξαναβρίσκουμε την αθωότητα της γέννησής μας. Μόνο τρεις χρονικές στιγμές του πολιτικού μας βίου, του κοινωνικού μας συμβολαίου είμαστε ο αυθεντικός εαυτός μας, όταν γεννιόμαστε, όταν πεθαίνουμε κι όταν κάνουμε έρωτα. Το κλάμα του νεογέννητου, ο ρόγχος του ετοιμοθάνατου και ο σπασμός της ερωτικής εκτόνωσης είναι ο αυθεντικός εαυτός μας που δηλώνει την ύπαρξή του. Τα άλλα όλα είναι θέσμια, δεσμοί, συνθήκες αναγκαίες και ικανές να μας νομιμοποιήσουν σε έναν κόσμο που ξεφύτρωσε κάποτε τυχαία ως τραύμα της φύσης, τότε που μια γυναίκα δοκίμασε έναν άντρα. Εκείνος έκοψε τον καρπό της γνώσης μέσα στο περβόλι της αθωότητας.