Δικά μας, γραίκικα

Πριν από μερικά χρόνια, φεύγοντας από μια επίσκεψη στην Κύπρο, η σπιτονοικοκυρά που με φιλοξένησε με ρώτησε το πρωί τι ώρα θα πετούσε το αεροπλάνο μου για να ετοιμάσει το δείπνο. Οταν της είπα, «βραδάκι», με εξέπληξε, ακούγοντάς την να λέει, «Α, λυχναφάς». Με συντάραξε, όταν συνειδητοποίησα πως αναφερόταν στην αρχαία ελληνική έκφραση «περί λύχνων αφάς», «όταν ανάβει το λυχνάρι». Η έκπληξή μου δεν ήταν πρωτόφαντη. Προέρχομαι από τη Φθιώτιδα και η ντοπιολαλιά είναι πλούσια σε λέξεις της μεσαιωνικής και της αρχαίας ελληνικής γλώσσας. Επειδή, όμως, η διάλεκτος της Ρούμελης, αλλά και της Θεσσαλίας έχει στις λέξεις πολλές συγκοπές, χρειάζεται μια μελετημένη προσέγγιση για να διαπιστώσεις συχνά πως, δίπλα σε λέξεις τουρκικές ή αρβανίτικες (προίκα της μακρόχρονης συνύπαρξής μας στην ιστορία με τους λαούς που τις ομιλούσαν στο διπλανό, συχνά, σπίτι), ανακάλυπτες και μια πληθώρα αρχαίων λέξεων, ακόμη και ομηρικών, να συνυπάρχουν και να μεταδίδονται από γενιά σε γενιά, κι όταν ακόμη οι ομιλούντες δεν ήταν μορφωτικά σε θέση να ανακαλύψουν τις ρίζες τους στα γλωσσικά μας βάθη.

Πρόσφατα, σε αυτή τη σελίδα, αναφέρθηκα στην ομηρική καταγωγή της κοινόχρηστης πανελληνίως λέξης «νόστιμος» που προέρχεται από το ίδιο επίθετο στον Ομηρο και αναφέρεται στο νόστο, στο νόστιμον ήμαρ, τη «μέρα της επιστροφής στην πατρίδα». Νόστιμος και νοστιμιά είναι η μνήμη από τη γεύση της μητρικής μαγειρικής του ξενιτεμένου!

Οι μεγάλοι μας λεξικογράφοι, από τον Βερναρδάκη και τον Λορεντζάτο ως τον Μπαμπινιώτη, έχουν εντάξει στα λεξικά τους λέξεις που η ετυμολογία τους ιστορεί την παλιότερη γλωσσική τους πορεία. Υπάρχουν, όμως, και άλλοι άξιοι λεξικογράφοι που συγκεντρώνουν λέξεις μιας καταγωγής ή μιας γεωγραφικής περιοχής. Οταν μελετά κανείς αυτόν τον θαυμαστό μόχθο αφοσιωμένων φιλολόγων κυρίως (αλλά όχι αποκλειστικά, αφού υπάρχουν εξέχοντες δημοδιδάσκαλοι ανάμεσα σε άλλους που, υπηρετώντας σε απομακρυσμένα σχολεία, συλλέγουν ακόμα κι από το στόμα μικρών μαθητών λέξεις που κουβαλάει ο ήχος τους τη γλώσσα δεκάδων γενιών παππούδων πίσω τους) δυσανασχετεί, διαβάζοντας ισχυρισμούς ότι η γλώσσα μας δεν έχει συνέχεια, γι’ αυτό και τα αρχαία ελληνικά, αν διδάσκονται, να διδάσκονται ως ξένη γλώσσα!

Δεν είμαι λεξικογράφος, είμαι σχεδόν μανικός αναγνώστης λεξικών και θα ονειρευόμουν ένα λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας, όπου, σε διακριτά μέρη, θα αποθησαυρίζονταν αλφαβητικά οι ομηρικές λέξεις, οι λέξεις των ελληνιστικών χρόνων και του Ευαγγελίου, οι τουρκικής καταγωγής, οι αρβανίτικης διαλέκτου και ιταλικής και όσες τη σύγχρονη εποχή έρχονται από τις ευρωπαϊκές γλώσσες (παλιότερα από τα γαλλικά, τώρα από τα αγγλικά). Πιθανόν ένα κεφάλαιο αυτού του λεξικού να ήταν τα γλωσσικά δάνεια και αντιδάνεια. Τώρα μάλιστα που ξεπεράσαμε την ιστορικά ηλίθια δίκη και αντιδικία λέξεων και τόνων να χαρούμε την κολύμβηση σε έναν ωκεανό λέξεων από τον λεβάντε ως τον γαρμπή, για να θυμηθούμε τον Ελύτη.

Ο μακαρίτης πατέρας μου, φιλόλογος, μαθητής του Συκουτρή, ως γυμνασιάρχης υπηρέτησε στην Καλαμπάκα, κάτω από τα Μετέωρα. Είχε μάλιστα κατά νόμον και την ευθύνη του αρχειακού υλικού των μονών των Μετεώρων, δεδομένου ότι δεν υπήρχε τότε (1952 – 1958) έφορος αρχαιοτήτων. Τα αρχεία μελετούσε ο μεγάλος φιλόλογος Νίκος Βέης, καθηγητής του πατέρα μου στη Φιλοσοφική. Ετσι κι εγώ γνώρισα τον μεγάλο εκείνο βυζαντινολόγο και νεοελληνιστή σε επισκέψεις στον πατέρα μου και ήταν αυτός που, με επιστολή του πατέρα μου, με υποδέχθηκε φοιτητή στην Αθήνα το 1955.

Η Καλαμπάκα είχε σχεδόν καεί στον Εμφύλιο και ο πατέρας μου με δυσκολία, όταν προήχθη σε γυμνασιάρχη, έβρισκε δωμάτιο να ενοικιάσει. Τελικά κατέλυσε σε ένα δωμάτιο της οικογένειας Πλιάτσικα, οικογένειας με πολλά κορίτσια και έναν γιο, τον Δημήτρη (Τάκη), ο οποίος εξελίχθηκε στη διάρκεια της θητείας του πατέρα μου σε αριστούχο μαθητή και, αργότερα, σε φιλόλογο που υπηρέτησε και ως λυκειάρχης στη γενέθλια πόλη του, ως διάδοχος, ύστερα από χρόνια, του πατέρα μου. Ο Δ. Πλιάτσικας, με μεταπτυχιακές σπουδές στα Παιδαγωγικά στην Αγγλία, άφησε ως τη συνταξιοδότησή του αγαθές κα πολύτιμες προσφορές στον τόπο του. Μελετητής της γλώσσας, του τόπου και των κατοίκων της γενέθλιας πόλης του, μας χάρισε φέτος ένα πολύτιμο λεξικό: «Ο αρχαίος λόγος στον ιδιωματικό λόγο της Καλαμπάκας». Διαβάζοντας κανείς τον τίτλο, δεν μπορεί να φανταστεί ότι οι επιβιώσεις αρχαίων λέξεων σε μια ντοπιολαλιά θα χρειάζονταν 160 σελίδες για να αποθησαυριστούν. Από το ομηρικό «Αγανός» έως το «Ψουμουτόπ’», από το αρχαίο «ψωμός», «μπουκιά» και «τόπος», που σημαίνει «τόπος, χωράφι παραγωγής δημητριακών», ο Πλιάτσικας, με επιστημονική μεθοδολογία, καταγράφοντας την καταγωγή, την ετυμολογία και την ιστορική περιπέτεια μιας λέξης, βρίσκει τον Ομηρο και τον Αισχύλο μέσα στην καθημερινή γλώσσα των αγροτών και των ποιμένων του θεσσαλικού κάμπου.

Θα μου επιτρέψετε σήμερα, τιμώντας τον μόχθο του Πλιάτσικα, να σας ταξιδέψω στην επικράτεια της γλωσσικής μας διαχρονίας, παραπέμποντας σε κάποιες λέξεις που, σε πρώτη προσέγγιση, δεν αποκαλύπτουν την πανάρχαια καταγωγή τους. Μιλήθηκαν από έναν Θεσσαλό της ομηρικής εκστρατείας στην Τροία, έναν θεσσαλό αγρότη της εποχής του Μεγ. Αλεξάνδρου, της Τουρκοκρατίας και της γερμανικής Κατοχής, αποτελώντας μια γλωσσική χειραψία ανθρώπων από μια χιλιετία σε μιαν άλλη.

«Αγροικάου» και «Γροικάου»: «καταλαβαίνω, αντιλαμβάνομαι». Βλέπε: «από τότις π’ αγροίκ’ σι» («που άρχισε να καταλαβαίνει») τέτοιου ανάποδου ήταν του τσιφτιλίδ’ κου». Το λήμμα είναι μια γλωσσική εποποιΐα. Μεσαιωνικά: «γροικώ», «αγροικώ», «αγροικός», «ο νοήμων», «άγροικος», «ο ανόητος». Αρχαία: «αγροίκος» («αγρός» και «οίκος»), ο «ασχολούμενος με τους αγρούς», «ακαλλιέργητος», «άξεστος», «αγενής». Παραπομπή στους «Ιππής» του Αριστοφάνη, όπου υπάρχει το «δριμύς αγροίκος», «άξεστος χωριάτης» – και πάλι στον Αριστοφάνη, στον «Πλούτο», με τη σημασία του αφελούς, του απλοϊκού.

Ο Κοραής, αναφερόμενος στον «γροικό», εικάζει πως προέρχεται από το «αγροικίζομαι», «φέρομαι με τρόπο ανόητο, αγροίκο» και, επειδή το αρχικό -α- θεωρήθηκε στερητικό, η σημασία του «γροικίζομαι», «γροικώ» σημαίνει «καταλαβαίνω», «κατανοώ».

Το λήμμα «Αδγειάζου» σημαίνει «ευκαιρώ» («άμ’ αδγειάσου, θα πιταχτώ ν’ αλλάξουμι καμνιά κουβέντα»). Μεσαιωνικό: «αδειάζω», «έχω ελεύθερο χρόνο», «ευκαιρώ», από το αρχαίο «άδεια» που η αρχική του σημασία ήταν «αφοβία», «ασφάλεια». «Αδεής» (-α- στερητικό και «δέος»). «Αλείχονδους», «λαίμαργος», από το μεσαιωνικό «λιχούδης» που κληρονόμησε το αρχαίο «λείχω», «γλείφω». Ενα ακόμη έξοχο λήμμα: «Ανάλιμα», «από τον λαιμό», όπως στην έκφραση: «μ’ έκανι μνιά δ’ λειά κι μι το’ βγαλι ανάλιμα». Μεταφορικά σημαίνει «το γύρισμα του φαγητού στον φάρυγγα» («ανάλαιμος», πρόθεση -ανά- και αρχαία λέξη «λαιμός»). Ομηρική, στο Τ της «Ιλιάδος»: «πριν δ’ αν έμοιγε φίλον κατά λαιμόν ιείη ου πόσις ουδέ βρώσις» («Πρωτύτερα, ούτε ποτό, ούτε φαγητό δεν μπορεί ο λαιμός μου να κατεβάσει»).

«Διμ’ του», «ύφασμα φτιαγμένο με διπλή κλωστή στον αργαλειό, με διάφορα σχέδια». Ηδη ομηρικό: «πηνίον εξέλκουσα παρέκ μίτον» («Τραβώντας το υφάδι από το στημόνι»). «Κουτάω», «τολμώ» («Αμα κουτάς πέρν’ απού δω»). Αρχαία: «κοτώ», λέξη γνωστή από τον Ομηρο, όπου σήμαινε «οργίζομαι» («κότος», «θυμός», «οργή»). Σήμαινε, μερικές φορές, και «φθονώ». «Κεραμεύς κεραμεί κοτέει και τέκτον τέκτων» στον Ησίοδο!

ΥΓ: Το «γραικός» είναι ομηρικό!