Εξαίσια τερατάκια

Σε διάστημα δέκα ετών (1890 – 1900) στην Ελλάδα εμφανίστηκαν και κυριάρχησαν τρία θεατρικά είδη που θα μπορούσε να ορίσει κανείς ως υβρίδια, ως θεατρικά «τερατάκια». Και είναι ένα κατόρθωμα της ελληνικής θεατρικής παραγωγής η γέννηση θεατρικών μορφών που δεν συναντώνται πουθενά αλλού, ούτε ως ανάλογα είδη, στην ευρωπαϊκή θεατρική παράδοση: το Δραματικό Ειδύλλιο, το Κωμειδύλλιο και η Αθηναϊκή Επιθεώρηση.

Στο σημερινό σημείωμα θα ασχοληθώ με τα Ειδύλλια και την άλλη εβδομάδα με την Επιθεώρηση. Η ιστορία των Ειδυλλίων, βέβαια, είναι κληρονομιά των ελληνιστικών χρόνων και αργότερα της Αναγέννησης και η παρουσία τους οφείλεται, όπως σχεδόν πάντα στην ιστορία και των τεχνών, σε μια συγκεκριμένη κοινωνική και οικονομική συγκυρία. Στην ελληνιστική εποχή, και κυρίως στην Αλεξάνδρεια, πόλη πολυεθνική και πολυάνθρωπη, είχαν συγκεντρωθεί πλήθη ανθρώπων από την ύπαιθρο χώρα. Εγκατέλειπαν τον αγροτικό και τον ποιμενικό βίο και αναζητούσαν θέση μέσα στις νέες οικονομικές συνθήκες. Δημόσια έργα, ναυτιλία, μισθοφόροι στρατιώτες. Οι συνθήκες, με τη συρροή απρόβλεπτων πληθυσμών, τους δημιούργησε νέες, απρόβλεπτες ανάγκες εγκατάστασης και επιβίωσης. Στοιβαγμένοι σε πρόχειρους καταυλισμούς και με σκληρές συνθήκες εργασίας άλλων αναγκών από τις οικείες, οι εσωτερικοί εκείνοι μετανάστες, και συχνά πρόσφυγες, εξαιτίας των πολέμων των διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου, προσπαθούν να επιβιώσουν και συναισθηματικά, καταφεύγοντας σε αναμνήσεις του αγροτικού και του ποιμενικού βίου, σε έθιμα, αλλά και σε τραγούδια και χορούς του γενέθλιου τόπου τους. Είναι ένα πρώτο ρομαντικό κίνημα.

Ηθη και έθιμα. Ετσι δημιουργείται ένα θεατρικό, αλλά, κυρίως, αναγνωστικό είδος που αναδεικνύει τα ήθη, τα έθιμα, την ηθική και τις αξίες του γεωργικού και του ποιμενικού βίου. Ετσι δημιουργήθηκαν κείμενα με βοσκούς και βοσκοπούλες. Ο σπουδαίος ποιητής Θεόκριτος μας πλούτισε με αυτό το είδος που σαφώς αποτέλεσε μια επαρχιακή εκδοχή των έργων της παράδοσης, ένα υβρίδιο, ένα νόθο είδος που, όμως, έγινε, λόγω συνθηκών και κοινού, δημοφιλές. Το είδος αυτό εμφανίζεται και στη βενετοκρατούμενη Κρήτη ως φιλολογική μίμηση του παρελθόντος, χωρίς τα κοινωνικά του γνωρίσματα.

Στην Αθήνα, κυρίως του τέλους του 19ου αιώνα, οι συνθήκες είναι πολιτικώς και κοινωνικώς ανάλογες. Η Βαυαροκρατία είχε απωθήσει κάθε απόπειρα των Ελλήνων να εκφράσουν με την τέχνη τα αδιέξοδα και τις ελπίδες του νέου Κράτους. Οσοι συγγραφείς ή καλλιτέχνες, όπως ο Χουρμούζης και λίγοι άλλοι, προσπάθησαν να αποτυπώσουν σε θεατρικό λόγο τα πάθη, τα λάθη και τις προοπτικές των Ελλήνων, δεν είδαν ποτέ παιγμένα τα έργα τους και οι ίδιοι κινδύνεψαν να δολοφονηθούν.

Ετσι στην εποχή του Τρικούπη, ύστερα από περιπέτειες πολιτικές, αλλαγή βασιλέων, ακόμη και βομβαρδισμούς των Αθηνών από ευρωπαϊκούς στόλους, γίνεται μια προσπάθεια εκσυγχρονισμού. Υπάρχει μια φοβία και, συχνά, μια ανελέητη επιθετικότητα στα ευρωπαϊκά ήθη, τις ιδέες και τους θεσμούς. Ηδη, όπως έγραψα σε προηγούμενο άρθρο, σατιρίζονταν τα ευρωπαϊκά ήθη, η προσφυγή στη ρομαντική λογοτεχνία και οι ντοπιολαλιές. Λόγιοι και παθιασμένοι συγγραφείς, όπως ο Αγγελος Βλάχος στην «Κόρη του παντοπώλου», αυτή την τάση λοιδορούν.

ΕΙΔΥΛΛΙΑ. Μέσα σε αυτό το κλίμα πάντα μορφωμένοι συγγραφείς της μεγαλοαστικής τάξης νεκρανασταίνουν τα παλιά Ειδύλλια. Βεβαίως και απευθύνονται σε ένα κοινό που, όπως και στην αρχαία Αλεξάνδρεια, έχει συρρεύσει στην πρωτεύουσα, δεδομένου πως, την εποχή εκείνη, ακόμη υπάρχει έντονη συζήτηση για την αντιμετώπιση των Ελλήνων που έχουν καταφύγει στην πρωτεύουσα από τις βαλκανικές χώρες, την εποχή που οι χώρες αυτές δυσκολεύουν τη ζωή και τη δράση την κοινωνική των αλλοδαπών, αφού τότε επιχειρούν να ορίσουν τα γνωρίσματα που τους διαφοροποιούν ως έθνος. Είναι, πάντως, ενδιαφέρον να διαπιστώνει κανείς πως τα θεατρικά υβρίδια που κατέκλυσαν το άστυ ακολουθούσαν, συνειδητά ή ασυνείδητα, τις λογοτεχνικές τάσεις της εποχής: είναι η εποχή, από τη μια, του ρομαντισμού με όλες τις εκδοχές του – επαναστατικού, πολιτικού, πολιτισμικού και απαισιόδοξου της παρακμής των αξιών – και, από την άλλη, του νατουραλισμού, της αισθητικής που προσπαθεί να εντάξει την τέχνη, τα ήθη και τις μορφές της ιστορικής, τρέχουσας πραγματικότητας. Εκτός των άλλων, οι συνθήκες του ευρωπαϊκού χώρου ευνοούν την ανάπτυξη της αναζήτησης ταυτότητας και καταγράφονται τα γνωρίσματα της ιθαγένειας.

Η «Γκόλφω». Mέσα σε αυτό το πολιτικό, πολιτισμικό, κοινωνικό κλίμα, μέσα σε μία δεκαετία ξεφυτρώνουν δύο είδη κατεξοχήν υβρίδια και άγνωστα στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Το διασημότερο δραματικό ειδύλλιο είναι, βέβαια, η «Γκόλφω» του Σπυρίδωνος Περεσιάδη. Ο ποιητής της ήταν τυφλός και υπαγόρευε τα έργα του. Και τα έργα του ήταν γραμμένα σε δημοτικό δεκαπεντασύλλαβο. Αυτό το καθαρά επαναστατικό τόλμημα γίνεται, όταν το γλωσσικό πρόβλημα ταλάνιζε τον τόπο. Βέβαια, υπήρχε μια ανοχή προς τον ποιητικό εν γένει λόγο (πριν λίγα χρόνια βραβεύεται ο Παλαμάς από το Πανεπιστήμιο με δημοτικούς στίχους). Οι καθαρεύοντες λόγιοι επέτρεπαν (!) στον απλό αγράμματο λαό (50% στους άνδρες, 90% στις γυναίκες ο αναλφαβητισμός) να ακούει τη γλώσσα του και να θεάται έργα με τα ήθη του.

Η «Γκόλφω» (το πιο πολυπαιγμένο έργο εδώ και 140 χρόνια) έχει ως προγόνους τα έργα των αλεξανδρινών συγγραφέων, όπως ο Θεόκριτος και το «Δάφνις και Χλόη». Σε μια εποχή πολιτικών μικροτήτων, οικονομικών σκανδάλων, ξενοφοβίας και συστηματικής υπονόμευσης του ευρωπαϊκού πολιτισμού, των έργων του και των ιδεών και αρχών του, κυρίως όσων εμπνέονταν από την Γαλλική Επανάσταση, το ελληνικό κοινό στρέφεται προς τα έσω και συγκινείται με τελετές, ήθη και αξίες ενός επαρχιακού κόσμου, σταθμευμένου στην Τουρκοκρατία. Πίσω από την Γκόλφω κρύβονται η Τζαβέλλαινα και ο Χορός του Ζαλόγγου. Είναι η εποχή που ο Τρικούπης φέρνει τον σιδηρόδρομο, οι ζωγράφοι μας σπουδάζουν στη Βιέννη και δημοσιεύεται σε εφημερίδες ο «Υμνος στον προλετάριο», μια ένδειξη πως έχουν ήδη κυκλοφορήσει και στις τάξεις των μορφωμένων οι νέες επαναστατικές ιδέες. Σημειώνω εδώ πως ο «Υμνος» αυτός είναι γραμμένος στην καθαρεύουσα!

Υπάρχει μια αφέλεια στις απόψεις των λογίων που γράφουν στη δημοτική και στον δεκαπεντασύλλαβο. Πιστεύουν ρομαντικά, όπως και από τη μεριά τους οι καθαρεύοντες, πως συνεχίζουν την αρχαία και τη μεσαιωνική ιστορία του Γένους. Η φουστανέλα γίνεται το σύμβολο της συνέχειας. Ανεξάρτητα, όμως, από αυτά ο Περεσιάδης είναι έξοχος δραματουργός. Δημιουργεί χαρακτήρες, οργανώνει συγκρούσεις, ισορροπεί τη λογική και το συναίσθημα και ακολουθεί τους κανόνες του αρχαίου δράματος, όσον αφορά στη θέση και τη λύση του έργου του.

ΥΒΡΙΔΙΑ. Η εποχή, όμως, αυτή γέννησε μια πληθώρα δραματικών ειδυλλίων και κωμειδυλλίων. Ο Δημήτριος Κορομηλάς (1850 – 1898) άφησε δύο αθάνατα θεατρικά υβρίδια. Ενα δραματικό, τον «Αγαπητικό της βοσκοπούλας» και ένα κωμειδύλλιο, την «Τύχη της Μαρούλας». Είναι ο άνθρωπος, όντας δημοσιογράφος, που καθιέρωσε και θεωρητικά τα δύο είδη. Αλλά θα πρέπει να προσθέσουμε και το μονόπρακτό του «Ο θάνατος του Περικλέους» που ξετινάζει την ημιμάθεια και τον φτηνό πατριωτισμό των συμπατριωτών του. Ο «Αγαπητικός της βοσκοπούλας» εξαντλεί με έξοχη τεχνική τη συνταγή που έρχεται από την Αλεξάνδρεια. Από την άλλη, ο τρόπος που η συνταγή έχει τη γεύση του παρόντος με ιδέες, ήθη και, κυρίως, ολοζώντανους χαρακτήρες και καίριες αρχιτεκτονικά στον χρόνο συγκρούσεις. Στην «Τύχη της Μαρούλας» η δεξιοτεχνία του, αλλά και η κριτική του είναι αποκαλυπτικά μοντέρνα. Είναι τόλμη το έργο να καταγράφει τη ζωή, τα ήθη, τις συγκινήσεις, τους έρωτες υπηρετών που αντιδρούν και συμπεριφέρονται με ειλικρίνεια, τιμιότητα, αλλά και πονηριές ανάλογες με τους μεγαλοαστούς που υπηρετούν. Το ενδιαφέρον του έργου επικεντρώνεται γύρω από μια αρχαιοκαπηλία που τότε πρώτη φορά κατακεραυνώνεται στο θέατρο και στην τέχνη γενικώς.

Το κωμειδύλλιο δοξάστηκε, κυρίως, από τον Δημήτριο Κόκκο (1856 – 1891). Δολοφονήθηκε από έναν παράφρονα έξω από το Θέατρο «Ομόνοια» όπου παιζόταν το κωμειδύλλιό του «Η λύρα του γερο-Νικόλα». Είναι αυτό το έργο έως τις μέρες μας ένα έξοχο κείμενο και τα δύο άλλα έργα που μας παρέδωσε, κι αυτά αντέχουν ακόμη τη σκηνική δοκιμασία: ο «Μπαρμπα-Λινάρδος» και ο «Καπετάν Γιακουμής». Ο Κόκκος επιλέγει το εθιμικό και το χαρακτηριολογικό πλαίσιο και στα ήθη των θαλασσινών και νησιωτών της Ελλάδος.

ΕΥΡΕΙΑ ΓΚΑΜΑ. Τα κωμειδύλλια ήταν κωμωδίες μετ’ ασμάτων, πράγμα που σήμαινε πως οι ηθοποιοί που καταπιάστηκαν με το είδος είχαν ευρεία γκάμα υποκριτικών και μουσικών προσόντων. Προσθέτω εδώ το παράδοξο: ενώ τα έργα αυτά συνήθως είχαν τραγούδια βασισμένα στη λαϊκή παράδοση (τσάμικα, νησιώτικα), τα συνόδευε παρούσα στρατιωτική μπάντα, η μπάντα των ανακτόρων!

Ο σπουδαίος από τη «Βεγγέρα» του Ηλίας Καπετανάκης (1858 – 1922) έγραψε μια αριστουργηματική σάτιρα της πολιτικής ρεμούλας, των συναλλαγών και της ευνοιοκρατίας: τον «Γενικό Γραμματέα». Δεν θα διστάσω να πω ότι και ως θέμα, αλλά και γραφή δεν είναι καθόλου κατώτερο με το ανάλογης κριτικής των ηθών έργο μετ’ ασμάτων του Μπρεχτ «Η όπερα της πεντάρας». Ο Καπετανάκης προηγείται 50 χρόνια!

Κωμειδύλλιο έγραψε και ένας μέγας ηθοποιός της εποχής. Ο Ευάγγελος Παντόπουλος (1860 – 1913) με τη «Νύφη της Κούλουρης» έκλεισε την εποχή εκείνη τη μόδα αυτών των ειδών. Ηδη είχε εμφανιστεί στον θεατρικό ορίζοντα ο Ξενόπουλος, σε λίγο ο Μελάς και με την «Κερένια κούκλα» ο Χρηστομάνος.

Η Επανάσταση στο Γουδί, ο ερχομός του Βενιζέλου και οι Βαλκανικοί Πόλεμοι και η σπασμωδική, αλλά επίμονη προσπάθεια να δημιουργήσουμε ένα σύγχρονο αστικό κράτος, θόλωσε τις φιλοδοξίες των ειδυλλίων και στη θέση του Καπετάν Γιακουμή ή του Μπαρμπα-Λινάρδου ήρθαν ο Βιολάντης και τα αστικά δράματα του Χορν, του Μπόγρη και του Μελά.