Ισως ένας επικήδειος που δεν εκφωνήθηκε

Είναι άδικο, Μίμη, περίπου ειρωνικό, που εσένα, έναν άνθρωπο των κοινών, του δήμου, σε αποχαιρετούμε σχεδόν μοναχικά. Οπως μοναχικά και σε σχολαστική συμμόρφωση προς τα πρωτόκολλα της πανδημίας, διήνυσες αυτό τον τελευταίο αδιανόητο χειμώνα. Για πρώτη φορά στη ζωή σου χωρίς την αδιάπτωτη, ζωογόνο κινητικότητά σου: Θεσσαλονίκη / Αθήνα / Αιγαίο, χωρίς συνέδρια, χωρίς να ξεφυλλίζεις περιοδικά ή ελληνικές και ευρωπαϊκές εφημερίδες, για να κατανοήσεις την ταραχή του παρόντος, χωρίς τις συναντήσεις σου της Αθήνας, χωρίς τις ομιλίες.

Μάς απάλλαξες, Μίμη, ακόμη κι από αυτό: να μνημονεύσουμε εμείς εκείνες τις κρίσιμες στιγμές της διαδρομής σου, στις οποίες, αναστοχαζόμενος, προτιμάς εσύ να αναγνωρίζεις τον εκ των υστέρων εαυτό σου. Ποιος δεν κατανοεί ότι ο αναστοχασμός είναι και κάποιου τύπου μετάνοια; Στο λιτό αυτοβιογραφικό, που πρόσφατα, το 2017, συνέταξες, με την ευκαιρία μιας αναδρομικής έκθεσης έργων σου, στο ΜΙΕΤ του Διονύση Καψάλη, παρασιωπώντας κάθε τριβή σου με τα κοινά, σημειώνεις τρία μόνον ονόματα: του ζωγράφου και αρχιτέκτονα Τάκη Μάρθα, στα διαμορφωτικά χρόνια της εφηβείας σου και, αμέσως μετά, του Δημήτρη Πικιώνη και του Νίκου Χατζηκυριάκου Γκίκα.

Αρκετά για να περιγράψουν μία συνείδηση ανθεκτική, αυτόνομη και αυτάρκη, άτακτη και ακατάτακτη σε βολικές ταξινομήσεις. Κυρίως μια συνείδηση ικανή να σε απομακρύνει από το αγχωτικό και ανιστόρητο ζεύγμα παραδοσιακό/σύγχρονο, που επί δεκαετίες ταλάνισε άσκοπα τους ομοτέχνους σου, ίσως όλη τη νεοελληνική κοινωνία. Εσύ χάραξες την κίνησή σου σε σταθερή απόσταση από το άγονο εγκώμιο της ιθαγένειας: όχι μόνο γιατί ισοβίως υπήρξες ένας υπέροχος κοσμοπολίτης, αλλά γιατί εσύ, Αρκάς από τη Στεμνίτσα, είχες προλάβει, παιδί, να κολυμπήσεις στο νερό της Νέδα, κάτω από τη Φιγάλεια, πριν η Νέδα γίνει trekking προορισμός. Και γιατί, μαζί, με τον Πικιώνη, στους Δελφούς, ξύσατε τις πλαγιές του Παρνασσού, για να βγάλετε το κοκκινόχωμα για τη ζωγραφική σας – την ίδια ώρα που ο Χατζηκυριάκος – Γκίκας σε κατηχούσε στη μοντερνιστική ηθική της λογικότητας και της ακρίβειας και στη σημασιολογία των γεωμετρικών διαιρέσεων.

Δεν είναι, Μίμη, σχήμα λόγου ότι οι στάσεις της ζωής σου είναι οδοδείκτες μια εποχής – η ζόρικη εφηβεία σου μέσα στη φρενίτιδα του πολέμου και στην κόλαση της Κατοχής. Η βίαιη αφύπνισή σου, όταν κάθε μέρα λιγόστευαν μέσα στην τάξη του ΕΜΠ οι συμφοιτητές, άλλος οριστικά χαμένος κι άλλος φευγάτος στους λαβυρίνθους του Εμφυλίου. Αίφνης, από την τραυματισμένη Αθήνα, από τις μακρές εσωτερικές αποστάσεις μιας τραυματισμένης πόλης, που, χωρίς τραμ, τις διήνυες πεζή, βρίσκεσαι το 1956 καθηγητής στο νέο Τμήμα Αρχιτεκτονικής, στο ΑΠΘ του δημοκρατικού δημοτικισμού, πλην σε μια Θεσσαλονίκη άγρια ακρωτηριασμένη από το Ολοκαύτωμα.

«Η Αρχιτεκτονική οργανώνει τα όρια του φόβου», είχες πει. Οπως η Τέχνη. ‘Η, όπως ο έρωτας. Ποτέ δεν συμμερίσθηκες την οδηγία ότι το Τμήμα Αρχιτεκτόνων είναι μια Τεχνική Σχολή ή ένα Επαγγελματικό Σχολείο. Εστιάσθηκες στην ποιητική του σχεδίου, στην ανίχνευση της σημασίας και στη σωματική πρόσληψη του χώρου. Ως δάσκαλος υπήρξες αντιαυταρχικός αλλά απαιτητικός, γιατί με μόχθο κατακτούσες όσα μας δίδασκες. Θέλησες την Αρχιτεκτονική να την προσλάβουμε όχι ως γνωστικό πεδίο, αλλά κυρίως ως χωρικό βίωμα και ως τρόπο ζωής. Αντηχώντας τον άλλο ποιητή της Υδρας, you were guided by the beauty of your weapons. Σε συγκινούσε το απρόβλεπτο στην επικοινωνία. Σε ένα παιχνίδι αναγνώρισης του Αλλου: «από πού είσαι εσύ;», συνήθιζες να ρωτάς.

Μίμη, υπήρξες δάσκαλος γοητευτικός, σχεδόν ερωτικός.

Η Αρχιτεκτονική, είχες πει, πρέπει να ξανα-ορισθεί και επέκεινα του κτίζειν, beyond building. Αντιπαρερχόμενος τη δυσπιστία των εδραιωμένων αυτιστικών προσεγγίσεων άλλων Σχολών, άνοιξες το curriculum της Αρχιτεκτονικής Σχολής σε παράλληλους λόγους – βρήκες γόνιμο το πεδίο της ερμηνευτικής, άντλησες χρήσιμες έννοιες και μεθόδους από τη γλωσσολογία, την ψυχολογία, την ανθρωπολογία, τη βιολογία, την κυβερνητική. Η βιβλιοθήκη της Εδρας σου, ένα ορυχείο αντιρρητικής σκέψης – από τα Annales μέχρι τα τεύχη της Internationale Situationiste, της Sociologie du Travail, του Interview, της Casabella, του Archigram – υπήρξε ο τόπος, όπου, κυρίως μέσα στις απαγορεύσεις της χούντας, οι φοιτητές και οι φοιτήτριες της Αρχιτεκτονικής συναντηθήκαμε με υποψιασμένους καθηγητές και φοιτητές των humanities του ΑΠΘ.

Με τις νεωτερικές ιδέες, που σε διαπέρασαν στον χρόνο του sabbatical στην ξεσηκωμένη Αμερική των sixties, και μαζί με σπουδαίες προσωπικότητες της πόλης – τον Μανόλη Ανδρόνικο, τον Αριστόβουλο Μάνεση, τον Δημήτρη Μαρωνίτη, τη Μίκα Χαρίτου, τον Λίνο Πολίτη, τον Γιώργο Σαββίδη, την Αλκη-Κυριακίδου Νέστορος, τον Παύλο Ζάννα, τη Μάρω Λάγια, τον Μωρίς Σαλτιέλ, τον Νικηφόρο Παπανδρέου, τον Παντελή Λαζαρίδη – βρεθήκατε στην κόψη ενός αμφισβητησιακού αναγεννητικού κύματος για τη δημοκρατία, για την ανάταξη του ΑΠΘ, για την αναδιοργάνωση της πολιτιστικής ζωής της πόλης, την εξωστρέφεια, τον εκσυγχρονισμό και τον ευρωπαϊκό προσανατολισμό της: Μακεδονική Καλλιτεχνική Εταιρεία «Τέχνη», αντιχουντικές συσπειρώσεις, «18 Κείμενα», Περιοδικό «Συνέχεια», Μέτωπο του «Οχι» στο χουντικό Δημοψήφισμα, υπεράσπιση διωκόμενων συγγραφέων, αντιμοναρχικός αγώνας, διεκδίκηση, αργότερα, της δημαρχίας της Θεσσαλονίκης.

Μίμη, υπήρξες τυχερός – έζησες πολλές ζωές. Στη διαδρομή σου ενώνονται βιογραφίες πολλών γενεών αρχιτεκτόνων, καλλιτεχνών, δημόσιων προσώπων. Αποχαιρέτισες πολλούς και πολλές, τον κόσμο σου που έφευγε – τελευταία τη Σουζάνα Αντωνακάκη – είναι, ίσως, το τελευταίο κείμενο που με οδύνη συνέταξες.

Δεν επέλεξες εσύ αυτό το μοναχικό τέλος – μια καραντίνα. Εφυγες όμως μέσα στην αγάπη της Λίτσας Τρέσσου, της συζύγου σου. Μέσα στη συντριβή των ακριβών σου φίλων που μπόρεσαν να σε χαιρετίσουν, στη Θεσσαλονίκη και την Αθήνα. Αλλά και στην πάνδημη παρουσία των απόντων, που, αποκλεισμένοι από τα πρωτόκολλα του Covid-19, εκφράσθηκαν στον συναγερμό των αναρτήσεων στα social media. Δες, Μίμη, που «έφηβοι τώρα τους δικούς σου στίχους λένε… με τη δική σου έκφανσι του ωραίου συγκινούνται».

Μένει ένα μάθημα που, γύρω του, συγκροτεί ένα κόσμο. Φεύγεις, τώρα, στην ετεροτοπία σου – και κάπως «έτσι λιγοστεύει ο κόσμος. Οχι μ’ ένα βρόντο».

Αντίο φίλε.

Ο Λόης Παπαδόπουλος είναι ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας