«Τα νησιά αποτελούν “δοκιμαστικούς σωλήνες” της φύσης…»

«Από τον Δαρβίνο μέχρι και σήμερα πάντα στρεφόμαστε στα νησιωτικά συστήματα για βαθύτερη γνώση του φυσικού περιβάλλοντος. Τα νησιά αποτελούν τους “δοκιμαστικούς σωλήνες” της φύσης», λέει σε συνέντευξή του στα «ΝΕΑ», ο διευθύνων σύμβουλος του νεοσύστατου Οργανισμού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής Κώστας Τριάντης. Για τον ίδιο, η προστασία του περιβάλλοντος και η υγιής επιχειρηματικότητα μπορούν και πρέπει να συμβαδίζουν. Πρόσφατα εξελέγη -και – μέλος της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών. Πρόκειται για μια διεθνή διάκριση που δίνεται σε επιστήμονες που έχουν συμβάλει αποδεδειγμένα στην προαγωγή των επιστημών. «Θα αξιοποιήσω την ευκαιρία για την προβολή της επιστημονικής προσπάθειας που γίνεται στη χώρα», επισημαίνει ο αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Βιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Ανήκετε πλέον στο κλαμπ των ελλήνων επιστημόνων που είναι μέλη της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών.

Ιδιαίτερη και αναπάντεχη τιμή. Αποτελεί επιπλέον κίνητρο για τη συνέχιση των ερευνητικών μου δραστηριοτήτων με μεγαλύτερη ένταση και συνέπεια. Παράλληλα θα αξιοποιήσω την ευκαιρία για την περαιτέρω προβολή της σπουδαίας επιστημονικής προσπάθειας που γίνεται στη χώρα μας.

Οικολογία, Βιογεωγραφία, Βιολογία της Διατήρησης. Ποιο είναι ακριβώς το αντικείμενο της μελέτης σας;

Κύριο αντικείμενο των ερευνών μου αποτελούν τα πρότυπα βιοποικιλότητας στα νησιά. Ξέρετε, η μελέτη των νησιωτικών οικοσυστημάτων έχει διαδραματίσει και συνεχίζει να διαδραματίζει θεμελιώδη ρόλο στην επιστήμη. Και αυτό παρά την αναλογικά μικρή έκταση που καταλαμβάνουν στη Γη. Τα νησιά με τη μοναδική τους βιοποικιλότητα μας βοηθούν στην κατανόηση των βασικών και κυρίαρχων χαρακτηριστικών της Οικολογίας, της Εξέλιξης και της Βιογεωγραφίας. Η Οικολογία και όλες οι σχετικές επιστήμες προσπαθούν να απαντήσουν σε βασικά ερωτήματα που αφορούν τους οργανισμούς που υπάρχουν και υπήρξαν στον πλανήτη, όπως η κατανομή και αφθονία τους, για τη σχέση μεταξύ τους και με το περιβάλλον τους. Και αυτό γίνεται από την τοπική μέχρι και την πλανητική κλίμακα χώρου. Αλλά και από την οικολογική κλίμακα χρόνου, που αφορά έτη ή δεκαετίες, έως και την εξελικτική κλίμακα, που αφορά χιλιετίες ή εκατομμύρια έτη. Ολη αυτή η εργασία γίνεται τόσο στο ερευνητικό επίπεδο όσο και στην εφαρμογή των ερευνητικών συμπερασμάτων στη διαχείριση και διατήρηση της βιοποικιλότητας και των φυσικών οικοσυστημάτων. Ετσι, τα επιτεύγματα των επιστημών αυτών, έχουν εντέλει σαφείς προεκτάσεις και στη σφαίρα της πολιτικής. Ιδιαίτερα στη νέα εποχή για τον πλανήτη μας, την Ανθρωπόκαινο, με τον άνθρωπο να καθορίζει τα ίδια τα χαρακτηριστικά της Γης.

Τι λείπει τελικά από τα ελληνικά πανεπιστήμια;

Πρόκειται για νησιά και νησίδες αριστείας σε μια θάλασσα με εκατοντάδες ρυθμίσεις που καταπνίγουν την πρωτοβουλία, τη δημιουργικότητα και την ποικιλομορφία. Υπάρχουν πολύ υψηλού επιπέδου πανεπιστημιακά Τμήματα και ερευνητικά ινστιτούτα στη χώρα μας και επιστήμονες εξαιρετικού επιπέδου. Υπάρχει όμως και ένα ασύνδετο πλήθος Τμημάτων που δεν δημιουργήθηκαν για να θεραπεύσουν επιστημονικά αντικείμενα. Προσωπικά θεωρώ πως μας λείπει η εθνική, μακροπρόθεσμη, στρατηγική και μια πολιτική ηγεσία που να μην ενδιαφέρεται για το λεγόμενο «πολιτικό κόστος».

Είστε διευθύνων σύμβουλος του νεοσύστατου Οργανισμού Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής. Ποια είναι τα σημαντικότερα περιβαλλοντικά προβλήματα που αντιμετωπίζει η Ελλάδα;

Η πρόταση από τον κ. Χατζηδάκη ήταν πραγματικά τιμητική και τον ευχαριστώ. Η πρόκληση επίσης μεγάλη. Λέω συχνά πως το φυσικό περιβάλλον της χώρας είναι στοιχείο ταυτοτικό. Μας προσδιορίζει. Η ολοκληρωμένη προστασία και διαχείριση των φυσικών οικοσυστημάτων και των πολιτιστικών στοιχείων στις προστατευόμενες περιοχές αποτελεί εθνική πρόκληση. Ταυτόχρονα μπορεί να αποτελέσει εθνικό πλεονέκτημα. Δυστυχώς μέχρι και σήμερα δεν καταφέραμε να έχουμε συγκροτημένη και ενιαία πολιτική για το φυσικό μας περιβάλλον. Πολιτική που να διαπερνά οριζόντια όλες τις επιμέρους τομεακές πολιτικές. Θέλω να πιστεύω ότι ο Οργανισμός θα συνεισφέρει τα μέγιστα προς αυτή την κατεύθυνση.

Λένε ότι η φύση και η βιοποικιλότητα στα νησιά είναι το κλειδί στη μελέτη της εξέλιξης και διατήρησης των ειδών. Είναι αλήθεια;

Τα νησιά αποτελούν τους «δοκιμαστικούς σωλήνες» της φύσης. Σε αυτά αναπτύσσονται και ελέγχονται επιστημονικές θεωρίες. Από τον Δαρβίνο μέχρι και σήμερα πάντα στρεφόμαστε στα νησιωτικά συστήματα για περισσότερη, ουσιαστικότερη και βαθύτερη γνώση του φυσικού περιβάλλοντος και όχι μόνο.

Τι μαθαίνει ο επιστημονικός κόσμος από το Αιγαίο και το Ιόνιο;

Η Ελλάδα, με περισσότερα από 10.000 νησιά και νησίδες, είναι μία από τις πιο πλούσιες σε βιοποικιλότητα περιοχές του πλανήτη. Ιδιαίτερα το Αιγαίο, που έχει μια μοναδική ετερογένεια:  τοπογραφική, γεωλογική, ιστορική και περιβαλλοντική. Προσφέρει ένα ιδανικό μοντέλο για τη διερεύνηση των διεργασιών διαμόρφωσης της βιοποικιλότητας. Και επιπλέον φέρει και το πρίσμα της μακράς αλληλεπίδρασης μεταξύ ανθρώπου και τοπικών οικοσυστημάτων. Το Αιγαίο μπορεί να αποτελέσει σημείο αναφοράς παγκοσμίως για την επίπτωση των πλανητικών αλλαγών που επιφέρει ο άνθρωπος. Οχι μόνο στο επίπεδο της βιοποικιλότητας, αλλά και των ίδιων των ανθρώπινων κοινωνιών.

Είναι… πολυνησιακή χώρα η Ελλάδα; Συμφωνείτε – δεδομένου ότι έχετε εμπειρία από τις Αζόρες;

Ο όρος «Αρχιπέλαγος» χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά για να περιγραφεί η Θάλασσα του Αιγαίου. Το Αιγαίο Πέλαγος αποτελεί το αρχέτυπο του Αρχιπελάγους. Στα ελληνικά νησιά μπορεί να βρει κανείς όλους τους διαφορετικούς τύπους νησιών που υπάρχουν στον πλανήτη. Από την Κρήτη και τη μακρά της απομόνωση, νησιά που δημιουργήθηκαν πριν από μικρό χρονικό διάστημα, μέχρι και αμιγώς ηφαιστειακά νησιά που αναδύθηκαν χωρίς να είναι ποτέ συνδεδεμένα με τις διπλανές ηπειρωτικές περιοχές, όπως η Νίσυρος και η Θηρασία. Οι Αζόρες είναι επίσης ένα μοναδικό νησιωτικό σύστημα με ιδιαίτερη γεωλογική ιστορία και μεγάλη επίδραση από τους ανθρώπους που αποίκισαν το συγκρότημα μόλις πριν από 600 χρόνια περίπου. Η δυνατότητα σύγκρισης του Αιγαίου με τις Αζόρες και άλλα νησιώτικα συγκροτήματα μου έδωσε την ευκαιρία να κατανοήσω βαθύτερα τους μηχανισμούς διαμόρφωσης της βιοποικιλότητας στα νησιά γενικότερα.

Συμβαδίζουν οι έννοιες επιχειρηματικότητα και προστασία του περιβάλλοντος;

Προφανώς. Θα άλλαζα απλώς τη σειρά. Η προστασία του περιβάλλοντος και η υγιής, προφανώς, επιχειρηματικότητα μπορούν και πρέπει να συμβαδίζουν. Η ανάπτυξη για τις τοπικές κοινωνίες αποτελεί εχέγγυο επιτυχίας του στόχου της προστασίας μια περιοχής. Οι τοπικές κοινωνίες θα πρέπει να αγκαλιάσουν το εγχείρημα, αλλιώς είναι καταδικασμένο να αποτύχει. Προστασία του περιβάλλοντος και επιχειρηματικότητα, μπορούν να αλληλοτροφοδοτούνται και να αυτοπροστατεύονται.