Επιμηθείς

Ο μύθος του Επιμηθέα δεν είναι από τους ιδιαίτερα διαδεδομένους και προσφιλείς στη σύγχρονη Ελλάδα, σε αντίθεση με τον (συμπληρωματικό) μύθο του αδελφού του Προμηθέα – ίσως επειδή ο δεύτερος είναι πιο θεαματικός, πιο σαδιστικός και πιο σπλάτερ. Καθώς οι περισσότεροι αρχαιοελληνικοί μύθοι, ο μύθος του Επιμηθέα είναι γοητευτικός, πολύπτυχος και πολυσήμαντος· θα μπορούσε να εκληφθεί και ως μια ευφάνταστη παραβολή της «φυσικής επιλογής» πάνω από δυόμισι χιλιάδες χρόνια προτού ο Δαρβίνος την τεκμηριώσει. Εδώ δεν έχουμε τον χώρο, ούτε και είναι «της παρούσης» για να προβάλουμε τον μύθο του Επιμηθέα σε όλες του τις διαστάσεις. Ετυμολογικά πάντως (επί + μήτις, όπου «μήτις» σημαίνει «φρόνηση», μα και «πονηριά», «εφευρετικότητα») ο κύριος Μπαμπινιώτης θα μας έλεγε ότι ο Επιμηθέας είναι σε θέση να επι-νοεί, αλλά είναι πλήρως ανίκανος να προ-νοεί (όπως κάνει το αδερφάκι του) – και από αυτήν την άποψη, ταυτίζεται πιο πολύ από κάθε άλλον μυθικό ήρωα με το αρχέτυπο του Νεοέλληνα, έστω και αν εμείς οι ίδιοι επιδεικτικά το αγνοούμε.

Πού βρίσκονται οι «μαζικοί τάφοι» όλων εκείνων που κάποτε ψήφιζαν ΠΑΣΟΚ; Πού κρύβονται σήμερα εκείνοι που πλημμύριζαν προ πενταετίας τις πλατείες για την εκλογική νίκη του ΣΥΡΙΖΑ; Πολύ νωρίς – ήδη από το 1948, όταν δημοσίευσε το «Μήλον της Εριδος» – ο Κρις Γούντχαουζ, πρώτα υπαρχηγός κι έπειτα επικεφαλής της Συμμαχικής Στρατιωτικής Αποστολής στην κατεχόμενη Ελλάδα, είχε επισημάνει το φαινόμενο, με αφορμή τις μοιραίες κάλπες του 1946: «Ηταν μια επαλήθευση της γνωστής αρχής, ότι οι περισσότεροι Ελληνες, κρίνοντας σύμφωνα με το συμφέρον τους, ψηφίζουν την πλευρά που ξέρουν ότι θα νικήσει». Ο αείμνηστος συνταγματολόγος Σταύρος Τσακυράκης, σε μια δημόσια συζήτησή του με τον συγγραφέα Απόστολο Δοξιάδη στο πανεπιστήμιο της Οξφόρδης το 2017, ανήμερα της 17ης Νοεμβρίου, δήλωσε με ένα μελαγχολικό μειδίαμα: «Κατά τους δικούς μου υπολογισμούς, οι αντιστασιακοί στην Ελλάδα [την περίοδο της επτάχρονης δικτατορίας] πρέπει να ήταν γύρω στους εξακόσιους». Πού λούφαζαν όλα εκείνα τα εκατομμύρια που, μετά την πτώση της Χούντας, ξεχύθηκαν στους δρόμους;

Ούτε ο Γούντχαουζ ούτε ο Τσακυράκης ομιλούσαν από κάποιον άκαπνο πανεπιστημιακό άμβωνα: ο πρώτος έβαλε το κεφάλι του στον τορβά πίσω από τις γραμμές του Αξονα, ο δεύτερος – ως ηγετικό στέλεχος του «Ρήγα Φεραίου» – έπεσε στα χέρια των ασφαλιτών, βασανίστηκε άγρια και (το κυριότερο, ίσως, από πλευράς αξιοπρέπειας) δεν θέλησε ποτέ μεταπολιτευτικά να εξαργυρώσει την αντιχουντική του δράση. Αμφότεροι, επίσης, δεν υποτιμούσαν τον παράγοντα «τρόμο», την παραλυτική επίδραση του φόβου στην απόφαση του μέσου ανθρώπου να περάσει «απέναντι», να εκτεθεί δημόσια και να υποστεί τις συνέπειες. Δεν είμαστε όλοι φτιαγμένοι από την πάστα των ηρώων – αυτό ξαναπές το… Από μόνος του, όμως, ο τρόμος εξηγεί τη συμπεριφορά των «βασιλικότερων του βασιλέως», εκείνων που υιοθετούν τη ρητορική του όποιου καθεστώτος και, μόλις το όποιο καθεστώς αλλάξει, υιοθετούν εξίσου φυσικά και άνετα την όποια αντικαθεστωτική ρητορική; Πώς ακριβώς θα χαρακτηρίζαμε την εν λόγω συμπεριφορά; Θρασυδειλία; Προσαρμοστικότητα; Προμηθεϊκή προνοητικότητα ή επιμηθεϊκή κουτοπονηριά;

Αυτές τις ημέρες, κάποιος απονήρευτος που θα έκοβε μια βόλτα από τα κοινωνικά μας δίκτυα, θα σχημάτιζε την εντύπωση ότι το αίτημα για να τεθεί η Χρυσή Αυγή εκτός νόμου ήταν διαχρονικό, παλλαϊκό και πάγιο, ενόσω η ίδια η δίκη της Χρυσής Αυγής δεν θάφτηκε ποτέ στα μονόστηλα. Ετσι έγιναν τα πράγματα; Γιατί κάποιοι από εμάς τα θυμούνται κάπως διαφορετικά; Και αν σπεύσαμε όλοι να συμπεριφερθούμε ως αδιόρθωτοι Επιμηθείς, ας μην ξεχνάμε ότι – στον μύθο – το ματσάκι τελικά το «γυρίζει» ο Προμηθέας.