Η αβάσταχτη βαρύτητα του Μίλαν Κούντερα

Με το Βραβείο Κάφκα τίμησε η Τσεχία τον Μίλαν Κούντερα για την εξαίρετη συμβολή του στον τσεχικό πολιτισμό και τη θέση του στην ευρωπαϊκή και παγκόσμια κουλτούρα. Ηταν ο κύκλος που είχε ανοίξει το 1970 όταν το καθεστώς θεώρησε τον συγγραφέα persona non grata και τώρα τον αναγνωρίζει ως πολιτισμικό θησαυρό της χώρας.

Τον περασμένο Δεκέμβριο, το 2019, τέσσερις δεκαετίες μετά την αφαίρεσή της, οι Αρχές της Τσεχίας αποφάσισαν να του επιστρέψουν την ιθαγένεια. Ο τσέχος πρεσβευτής στη Γαλλία συναντήθηκε με τον 90χρονο συγγραφέα στο διαμέρισμά του στο Παρίσι και του παρέδωσε το πιστοποιητικό της ιθαγένειας. «Αυτή είναι μια πολύ σημαντική συμβολική κίνηση, μια συμβολική επιστροφή του μεγαλύτερου τσέχου συγγραφέα στην Τσεχία» ανέφερε ο διπλωμάτης μιλώντας στη γαλλική τηλεόραση. Ο Κούντερα εκδιώχθηκε το 1970 από το Κόμμα λόγω της κριτικής που ασκούσε και από το 1975 ζει στο Παρίσι. Το 1979, μάλιστα, του αφαίρεσαν την ιθαγένεια, αλλά δύο χρόνια αργότερα απέκτησε μια νέα, τη γαλλική. Το 1996, επισκέφτηκε για πρώτη φορά την Τσεχία μετά τη φυγή του. Το 2008 του απονεμήθηκε το τσεχικό εθνικό βραβείο λογοτεχνίας και έναν χρόνο αργότερα ανακηρύχθηκε επίτιμος δημότης της πόλης Μπρνο, όπου γεννήθηκε.

ΣΚΙΕΣ ΤΟΥ ΠΑΡΕΛΘΟΝΤΟΣ. Ωστόσο τέτοιες αφορμές επικαιρότητας μας ωθούν στην αναζήτηση ιχνών του παρελθόντος. Πράγματι κατέδωσε το 1950 έναν κατάσκοπο της Δύσης στην τσεχοσλοβακική αστυνομία; Το 2008 έσπασε τη σιωπή του για να διακηρύξει την αθωότητά του. «Δεν γνωρίζω καν αυτόν τον άνθρωπο» δήλωσε. Ενας παλιός φίλος του ωστόσο πιστεύει ότι το βιβλίο «Η ζωή είναι αλλού», όπου ο Κούντερα αφηγείται την ιστορία ενός νεαρού συγγραφέα που γίνεται καταδότης, ίσως να είναι και αυτοβιογραφικό. Και όπως συμβαίνει και στη ζωγραφική, κάποιες σκιές να προσδίδουν ένταση και βάθος σε ένα πορτρέτο φτιαγμένο με κάρβουνο και μελάνι πάνω σε βαρύ απορροφητικό χαρτί, έτσι και το πορτρέτο της ζωής του Κούντερα προβάλλει τον ανάγλυφο χαρακτήρα του. Αλλωστε στην επιφάνεια του χαρτιού και με τα ανάλογα μέσα γράφεται και η βαριά καλή λογοτεχνία. Εστω και αν ο θρίαμβος της ασημαντότητας είναι η θεματική με την οποία είχε απασχοληθεί εκτεταμένα ο Κούντερα ήδη από τον καιρό της «Αβάσταχτης ελαφρότητας του είναι».

Στα μυθιστορήματά του όσο και στους τόμους των δοκιμίων του προβάλλουν ο σκεπτικισμός του, η πικρή ειρωνεία του, προπαντός ο αυτοσαρκασμός του, ο σχετικισμός του, η αλλεργία του στις ιδεολογίες και τις ηθικές αξιολογήσεις. Οπως έλεγε κάποτε ο Τζον Μπάνβιλ, «συχνά δεν θυμάσαι τίποτε από ένα έργο του Κούντερα, κι όμως σου απομένει ένα αίσθημα πληρότητας». Για τον κριτικό Τζορτζ Στάινερ, «δεν υπάρχει τίποτα να πεις γι’ αυτόν, μόνο να τον αντιγράψεις μπορείς. Απλώς υπάρχει, συνυφασμένος με τη δοκιμιακή του μυθοπλασία». Στην κριτική του στα «ΝΕΑ» ο Δημοσθένης Κούρτοβικ επεσήμανε πως «όταν διαβάζεις δοκίμια του Κούντερα, αισθάνεσαι πως παρακολουθείς ένα υπέροχο ρέκβιεμ για έναν πολιτισμό που είναι ο δικός σου (αν συμβαίνει να είσαι Ευρωπαίος)». Ομως τόσο οι πολέμιοι όσο και οι φίλοι των γραπτών του θα συμφωνήσουν σε ένα σημείο. Οτι κανένας δεν έχει υπερασπίσει την τέχνη του μυθιστορήματος τόσο επιδέξια και ρωμαλέα όσο ο Μίλαν Κούντερα.

Τον πρωτογνωρίσαμε στα ελληνικά με το «Αστείο» του σε μία μέτρια μετάφραση της δεκαετίας του ’80. Στην κινηματογραφική μεταφορά της «Αβάσταχτης ελαφρότητας του είναι» είδαμε ότι ένα τμήμα της ερωτικής μυθολογίας των 90s κατασκευάστηκε πάνω στην απέχθειά του για το συναίσθημα. Ο συναισθηματισμός είναι εχθρός της τέχνης, λέει ο Κούντερα. Το συναίσθημα περικλείει το σπέρμα της βαρβαρότητας στο ζοφερό φως των ολοκληρωτισμών του 20ού αιώνα, που απευθύνονταν μεθοδικά στο συναίσθημα των μαζών.

ΥΨΗΛΗ ΤΕΧΝΗ. Η τέχνη, όπως την αντιλαμβάνεται ο Κούντερα, είναι μόνον η υψηλή τέχνη. Η «ταπεινή» τέχνη απλώς δεν είναι τέχνη. Ο Κούντερα δεν έχει τίποτα να πει για τα κόμικς, ενώ στα μυθιστορήματά του δείχνει να αντιπαθεί τη μοντέρνα μουσική. Καταδικάζει ακόμα και τον κινηματογράφο με εξαίρεση τις ταινίες του Φελίνι, καθώς θεωρεί την κάμερα αδιάκριτη και αποβλακωτική. Είναι μήπως λίγο συντηρητικός; Σίγουρα ο Μίλαν Κούντερα ανήκει στη σφαίρα εκείνων των διανοουμένων που τους φαντάζεσαι να ανοίγουν ένα ακριβό κόκκινο κρασί για να το πιουν στο διαμέρισμά τους παρέα με εκλεκτούς φίλους ακούγοντας κλασική μουσική και συζητώντας για το μεγαλείο της προοπτικής στους ουρανούς της ροκοκό ζωγραφικής του Τιέπολο. «Από τη σονάτα πέρασα στη φούγκα» προσδιορίζει μουσικά στο μυθιστόρημά του «Η Ταυτότητα» την αλλαγή που σηματοδοτούσε και μία μεγάλη του κατάκτηση. Οταν το 1993 εγκατέλειψε τα τσεχικά κι άρχισε να γράφει τα μυθιστορήματά του απευθείας στα γαλλικά.

Ο 91 ετών σήμερα Κούντερα είναι ένας άλλος. Είναι εκείνος που δηλώνει στο τηλέφωνο ότι «με χαρά» δέχεται το λογοτεχνικό βραβείο από τη διεθνή επιτροπή της Εταιρείας Κάφκα επειδή εκτιμά το καφκικό έργο. Και παραχωρεί τη βιβλιοθήκη και το αρχείο του στη Μοραβιανή Βιβλιοθήκη του Μπρνο, όπου γεννήθηκε. Μόλις τον περασμένο μήνα ανακοίνωσε ότι επέτρεψε να μεταφραστεί στα τσεχικά (το πρώτο από το 1993) το τελευταίο του μυθιστόρημα «Η γιορτή της ασημαντότητας».