Η ώρα των αφανών

Στα τέλη Ιουλίου οι ηγέτες της ΕΕ συμφώνησαν ένα γιγάντιο πακέτο 1,8 δισ. ευρώ για την ανάκαμψη της ηπείρου. Μια ακόμα φορά η Ελλάδα στους μεγάλους ωφελημένους: μια Ενωση στην οποία δεν ξέραμε καν αν θέλουμε να ανήκουμε, μας υποσχέθηκε έως 32 δισ. ευρώ. Εκεί που κινδύνευαν με αποψίλωση τα κλασικά προγράμματα στήριξης, τώρα προστίθεται στο ήδη γενναιόδωρο ΕΣΠΑ, ακόμα ένα. Οση παράδοση έχει όμως η Ενωση να μας παρέχει πόρους, τόση παράδοση έχουμε να τους σπαταλούμε. Χωράει βελτίωση; Πιστεύω ναι, αν κοιτάξουμε πέρα από τα προφανή Μεγάλα Εργα, τα αφανή αλλά ίσως σημαντικότερα μικρά. Και ακόμα καλύτερα αν αντί για τα αυτοκίνητα των Ελλήνων, αρχίσουμε να φροντίζουμε τα μυαλά τους.

Τα απίστευτα ποσά που χαρίζει (κι όμως) εδώ και δεκαετίες η Ενωση δεν είχαν το οικονομικό αντίκρισμα που έπρεπε. Και πάλι όμως, έφεραν μεγάλη, ορατή αλλαγή στις συγκοινωνίες της χώρας. Σήμερα η Ελλάδα έχει αυτοκινητοδρόμους ευρωπαϊκής κλάσης από άκρη σε άκρη. Πόλεις 80.000 κατοίκων που θα είχαν απλό εθνικό δρόμο (Bundesstrasse) στην Κεντρική Ευρώπη, στην Ελλάδα εξυπηρετούνται από κλειστό αυτοκινητόδρομο ταχείας κυκλοφορίας. Για το Ταμείο Ανάκαμψης προτείνονται νέοι αυτοκινητόδρομοι, ακόμα και υποθαλάσσια ζεύξη Αττικής – Σαλαμίνας. Ενώ έργα όπως π.χ. ο Βόρειος Οδικός Αξονας Κρήτης θα έπρεπε όντως να έχουν γίνει ήδη, άλλα είναι αμφίβολης χρησιμότητας, όπως μαρτυρά και η αδυναμία να χρηματοδοτηθούν ως ΣΔΙΤ. Μελέτες κόστους-οφέλους είναι πολύ πιθανό να δείξουν ότι τώρα ήρθε η ώρα για μικρότερους, φτηνότερους δρόμους, με υψηλότερη απόδοση.

Στα περισσότερα μέρη της Ελλάδας, όταν βγαίνουμε από τους αστραφτερούς αυτοκινητόδρομους μπαίνουμε σε επικίνδυνους κατσικόδρομους: από την πολιτισμένη Ευρώπη τηλεμεταφερόμαστε σε μπανανία του 1980. Οι κατσικόδρομοι δεν είναι μόνο επικίνδυνοι, αλλά αποθαρρύνουν το εμπόριο. Στις τοπικές μεταφορές όποιος αποφεύγει τον πανάκριβο αυτοκινητόδρομο υψηλής ταχύτητας, καταφεύγει σε δωρεάν δρόμο ασύγκριτα υψηλότερου ρίσκου.

Εντός πόλεων η κατάσταση είναι ακόμα χειρότερη. Οι δρόμοι του αθηναϊκού κέντρου θυμίζουν χαρακώματα. Προκαλούν ζημιές στα οχήματα, εκνευρισμό στους οδηγούς και ατυχήματα στους ποδηλάτες. Η ΕΕ προωθεί  οικολογικές μετακινήσεις, αλλά τι νόημα έχει να επιδοτούμε ηλεκτρικά ποδήλατα αν δεν μπορούν να κυκλοφορούν με άνεση και ασφάλεια πουθενά;

Κατανοώ ότι το μοντέλο χρηματοδότησης των ΣΔΙΤ που έφερε πολλά οφέλη στη χώρα, ευνοούσε την κατασκευή κλειστών δρόμων. Μήπως όμως ήρθε η ώρα να ωριμάσουμε; Το ελληνικό κράτος πρέπει να μάθει και πώς γίνονται τα έργα που δεν είναι κλειστά, με διόδια. Η Ελλάδα δεν τελειώνει στις εισόδους της Αττικής ή Εγνατίας Οδού.

Αν καταφέρουμε να απαλλάξουμε το ελληνικό αναπτυξιακό μοντέλο απ’ την εμμονή με τα Μεγάλα Εργα, ίσως δούμε ξαφνικά ότι δεν χρειάζεται εμμονή στα έργα, τελεία. Αντί για δρόμους, ας κοιτάξουμε λίγο τα μυαλά των Ελλήνων. Η ευρωπαϊκή αρωγή προτιμά τις υλικές επενδύσεις, αλλά υπάρχουν πάντα τρόποι και παράθυρα στους κανονισμούς. Εν τέλει οι λεπτομέρειες του Σχεδίου είναι ακόμα υπό διαπραγμάτευση. Αν χρησιμοποιήσουμε κάπως τις καλές μας σχέσεις με τους εταίρους, γιατί όχι προς εξυπνότερη χρήση των πόρων;

Μεσοπρόθεσμα χρειάζεται βέβαια βελτίωση όλου του δημόσιου συστήματος εκπαίδευσης και έρευνας, από νηπιαγωγείο έως την Ακαδημία Αθηνών. Τι μπορεί όμως να γίνει άμεσα, συμβαδίζοντας με τους διακηρυχθέντες σκοπούς του πακέτου ανάκαμψης; Θεωρώ πως οι σκοποί της Ενωσης, της «κοινωνικής συνοχής και ανθεκτικότητας» εναρμονίζονται άριστα με το εθνικό καλό.

Η χώρα μας έχει τεράστιο πρόβλημα εκπαιδευτικής ανισότητας. Κάποιοι Ελληνες ξεκινάνε με καλή παιδεία στο σχολείο και καταλήγουν με πτυχία από τα καλύτερα ιδρύματα της Ευρώπης. Κάποιοι τελειώνουν απλά Λύκεια της πλάκας και καταλήγουν λειτουργικά αναλφάβητοι, εντελώς ανέτοιμοι να εργαστούν παραγωγικά στην εποχή μας, πόσο μάλλον στο όλο και πιο τεχνολογικό μέλλον.

Τα στοιχεία εισαγωγής σε πανεπιστήμια (πηγή: υπ. Παιδείας, επεξεργασία του συγγραφέα) επιβεβαιώνουν μια μαύρη εικόνα: παρά τη «δωρεάν» παιδεία, τα παιδιά από απομακρυσμένες περιοχές της Ελλάδας έχουν έως 10 φορές χειρότερη πρόσβαση σε σχολές υψηλής ζήτησης, από τα προνομιούχα παιδιά της βόρειας Αθήνας. Βελτίωση χρειάζεται τόσο στην προσφορά όσο και στη ζήτηση. Οι μη προνομιούχοι δεν γίνονται επαρκώς δεκτοί στις καλές σχολές, και δυσκολεύονται να φοιτήσουν σε αυτές λόγω κόστους. Χρειάζονται πολλές και γενναιόδωρες υποτροφίες φοίτησης για τους μη προνομιούχους αριστούχους. Αλλά πρέπει και να δεχτούμε επιτέλους τον ρόλο των φροντιστηρίων. Μέχρι να διορθώσουμε τα σχολεία της περιφέρειας (μπόνους για τους καλούς διδάσκοντες που μετακομίζουν εκεί;), ας χρησιμοποιήσουμε τις υπάρχουσες υποδομές που λειτουργούν καλά: κουπόνια για τους μη προνομιούχους, για όποιο φροντιστήριο της περιοχής θέλουν. Μην ανησυχείτε ποια είναι, αυτοί ξέρουν.

Ηρθε η ώρα των αφανών Ελλήνων. Οχι επειδή το ζητάει η Ενωση, αλλά επειδή είναι δίκαιο και καλό. Μια χώρα δεν μπορεί να προοδεύσει χωρισμένη στα δύο. Είτε θα προχωρήσουμε όλοι μαζί μπροστά, είτε θα  παραμένουμε μαζί στον βούρκο.