Η άλλη δίψα

Υπάρχει η δίψα για ζωή – για ξεκούραση, για διασκέδαση, για ανθρωπιά – κι υπάρχει κι η δίψα για λιγότερα απτά πράγματα: αξιοπρέπεια, αλλαγή προς το καλύτερο, ελευθερία. Αυτό το ιδιαίτερο καλοκαίρι είχε κι από τα δύο είδη. Το πρώτο μάς φάνηκε εν ανεπαρκεία λόγω της πανδημίας και των περιορισμών που επιβάλλονται για να την αντιμετωπίσουμε. Το δεύτερο, πιο σπάνιο και πολύτιμο, εμφανίστηκε πρόσφατα σε μια χώρα, τη Λευκορωσία, που λίγοι γνωρίζουν και για την οποία λίγοι ενδιαφέρονται. Κι έχει, ωστόσο, οικουμενική διάσταση, καθώς αυτή η δίψα υπάρχει διαρκώς και παντού, σε κάθε γωνιά του πλανήτη, ακόμα (ιδίως) και σε μια εποχή σαν τη σημερινή: δίψα δημοκρατίας.

Αυτό που συνέβη στη χώρα των 10 εκατομμυρίων στις εσχατιές της ηπείρου μας και στο μαλακό υπογάστριο της πρώην Σοβιετικής Ενωσης, μιας χώρας που πολλοί, παραβλέποντας όσα συμβαίνουν πιο κοντά μας, αποκαλούν «τελευταία δικτατορία» της Ευρώπης, είναι το ξύπνημα ενός λαού και μιας εναλλακτικής που ήρθε απρόσμενα αλλά ορμητικά. Ο ισόβιος δικτάτορας Λουκασένκο διενεργεί τακτικά εκλογές-παρωδία μέσα από τις οποίες «νομιμοποιεί» το καθεστώς του, δηλαδή τον εαυτό του, στηριζόμενος στις πλάτες του Πούτιν, στην αδιαφορία της διεθνούς κοινότητας και, μέχρι τώρα, σε μια τεχνητή αίσθηση ασφάλειας. Ετσι έκανε και φέτος, χρησιμοποιώντας όλα τα δοκιμασμένα κόλπα του: συνενοχή της κρατικής μηχανής, προπαγάνδα και τρομοκράτηση, έλλειψη αξιόμαχων αντιπάλων, αφού τους αξιόμαχους φροντίζει πάντα, σε εποχές εκλογών, να τους βάζει φυλακή. Μόνο που αυτή τη φορά λογάριασε χωρίς τον ξενοδόχο: τρεις από τις συζύγους φυλακισμένων αντικαθεστωτικών, τρεις νεαρές γυναίκες χωρίς πολιτική εμπειρία, αλλά με το θράσος των νιάτων και της τόλμης τους, συνασπίστηκαν για να διεκδικήσουν τη λαϊκή ψήφο. Κι έπεισαν, κινητοποίησαν, ξύπνησαν έναν ολόκληρο λαό. Στις προεδρικές εκλογές της Κυριακής, σύμφωνα με όλους τους διεθνείς παρατηρητές, αλλά και με μια ηλεκτρονική μέτρηση που διενεργήθηκε στην ίδια τη χώρα, τη νίκη, και πιθανώς με σημαντική διαφορά, κατέκτησε η υποψήφια της αντιπολίτευσης Σβετλάνα Τιχανόφσκαγια. Ή μάλλον θα είχε κατακτήσει, αν δεν επενέβαιναν ο Λουκασένκο και η εκτεταμένη νοθεία του.

Αίφνης, όπως γίνεται κάθε φορά που οι λαοί «ανακαλύπτουν» τη δημοκρατία, όλα άλλαξαν. Ο κόσμος είναι στους δρόμους, το καθεστώς έδειξε το βίαιο πρόσωπό του, η διεθνής κοινότητα δεν μπορεί πια να κρυφτεί πίσω από το δάχτυλό της. Ο δικτάτορας καλεί σε «ηρεμία» και τα βάζει – για «ξεκάρφωμα» θα έλεγαν οι νέοι της Λευκορωσίας στην παγκόσμια γλώσσα τους – με τον Πούτιν, ο οποίος σπεύδει να αναγνωρίσει τη νίκη. Η υποψήφια της αντιπολίτευσης έφυγε από τη χώρα, αλλά η χώρα είναι εν τω μεταξύ μια άλλη χώρα. Το μεγάλο τέκνο της, η συγγραφέας Σβετλάνα Αλεξέγεβιτς, το είχε γράψει κάποτε: το τζίνι της ελευθερίας δεν ξαναμπαίνει στο μπουκάλι, αλλά κανείς δεν μπορεί να ξέρει πού θα οδηγήσει. Οδήγησε τις περισσότερες χώρες της πρώην Σοβιετίας, της Ρωσίας συμπεριλαμβανομένης και πρωτοστατούσας, σε ένα άλλο είδος αυταρχισμού. Θριάμβευσε προς στιγμήν στην πλατεία Μεϊντάν και δεν άργησε να βυθιστεί στην απογοήτευση και στην αυτογελοιοποίηση. Συνεπήρε κατά την Αραβική Ανοιξη και μετά το κύμα έβγαλε σε νέα καθεστώτα με τις παλιές συνήθειες, στις οποίες προστέθηκε η διάλυση του κοινωνικού ιστού.

Πού θα βγάλει ο σπασμός ελευθερίας στη Λευκορωσία; Μέχρι πού θα το πάει ο δικτάτορας; Πόσο θα αντέξει ο λαός και υπό ποιου την καθοδήγηση; Μπορούν να σηκώσουν το βάρος οι τρεις νέες γυναίκες, χωρίς κόμματα και μηχανισμούς, μόνο με τη λαϊκή ώθηση και τη λαϊκή οργή; Πώς και πόσο θα εμπλακεί η Δύση; Μήπως τη «λύση» τη δώσει ο Πούτιν, για τα σχέδια του οποίου η γειτονική του χώρα έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία από τον εκάστοτε ηγετίσκο της; Το μόνο σίγουρο είναι ότι για ακόμα μια φορά ξύπνησαν τα ξύλινα σπαθιά της δημοκρατίας – και αυτά τα σπαθιά δεν ξαναμπαίνουν στο θηκάρι.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος