Τρεις ηθοποιοί για δύο παραστάσεις

Αργύρης Ξάφης

«βήμα για την επανεκκίνησή»

Ο ρόλος του Ξέρξη είναι από τους πιο δύσκολους που έχω συναντήσει στο αρχαίο δράμα. Θέλει πολύ καλή ανάγνωση, την οποία ο Δημήτρης (Λιγνάδης) είχε για τον συγκεκριμένο ρόλο: για το πώς θα το αντιμετωπίσει και λόγω έκτασης – είναι αρκετά συμπυκνωμένος – και λόγω του κομμού. Ο Δημήτρης από την αρχή μού έστρεψε τη μελέτη προς μια λυρική αντιμετώπιση, μουσική, αυτού του ρόλου κι αυτού του κομμού. Και στην πράξη αποδείχθηκε ότι είναι πολύ καλή επιλογή. Ξαφνικά ανοίγει μια οπτική γι’ αυτόν τον ήρωα που συνήθως δεν τη συναντάς. Αρχίζεις κιόλας να ταυτίζεσαι με τον κατεστραμμένο ήρωα. Κάνει πιο καθαρό το σήμα ότι πρέπει να είμαστε κι εμείς προσεκτικοί και μετριοπαθείς και δεν πρέπει να κάνουμε αυτό που δεν θέλουμε να μας κάνουν.

Με γοητεύει στον Ξέρξη το γεγονός ότι είναι γόνος ενός εξίσου σημαντικού στρατηλάτη, ο οποίος κι αυτός έχασε προηγουμένως και εξαιτίας αυτού του γεγονότος έχει προσωπικούς λόγους που θέλει να κινήσει αυτή τη μάχη. Ταυτόχρονα με γοητεύει το γεγονός ότι δεν είναι ο ίδιος στρατιώτης. Είναι γόνος βασιλέα και δεν ήξερε πριν από αυτό τι πάει να πει ήττα και απώλεια. Τώρα το μαθαίνει με τον πιο σκληρό και βάναυσο τρόπο. Και φυσικά με γοητεύει το ότι τον βλέπουμε τη στιγμή της πτώσης.

Ας θεωρήσω ότι ο μέσος όρος του κοινού γνωρίζει πως φέτος είμαστε 2.500 χρόνια μετά τη Ναυμαχία της Σαλαμίνας. Δεν είναι 2.500 χρόνια από κάτι. Είναι 2.500 χρόνια από μια από τις σημαντικότερες μάχες που έχουν γίνει στην ιστορία της ανθρωπότητας. Αν αυτή τότε η νίκη δεν συνέβαινε, αν η μάχη χανόταν, δεν μπορούμε να ξέρουμε πώς θα ήταν ο κόσμος μας αυτή τη στιγμή. Δεν ξέρουμε αν θα ερχόταν η Αναγέννηση ή αν βρισκόταν ο τρόπος για να έρθει αυτό που λέμε τώρα δυτικός πολιτισμός. Θα μιλούσαμε για μια πολύ διαφορετική ροή της ιστορίας, όπως δεν μπορούμε να την φανταστούμε. Προσωπικά, γι’ αυτό θέλω να μορφωθώ, να μάθω πολύ περισσότερα πράγματα. Γιατί πολύ ελαφρά τη καρδία παίρνουμε τα πράγματα, αλλά χωρίς αυτά δεν ξέρουμε πού θα ήμασταν αυτή τη στιγμή.

Θα παίξουμε το παλαιότερο σωζόμενο έργο στο παλαιότερο σωζόμενο θέατρο του κόσμου και είναι και το πρώτο που παίζεται σε αρχαίο θέατρο φέτος μετά την πανδημία, όπου κινδύνευσε όλη η ανθρωπότητα μαζί. Γι’ αυτό και το κοινό πρέπει να το δει ως ένα από τα σημαντικότερα πράγματα του καλοκαιριού. Είναι ένα σημαντικό βήμα για το πώς προχωράμε σαν κοινωνία αλλά και σαν ανθρωπότητα παρακάτω. Είναι ένα βήμα προς την επανεκκίνηση του πολιτισμού μας.

Πολλές φορές σκέφτομαι ότι ενώ παίζουμε τους Πέρσες σε αυτήν την παράσταση, μπορείς να διακρίνεις έναν πολύ λεπτό τρόπο που είναι σαν να μιλάνε οι Ελληνες. Υπάρχει ένα υπέροχο χορικό, που είναι από τα πιο σκοτεινά και δυσανάγνωστα στο έργο, το οποίο έχει ένα ολόκληρο μέρος που μιλάει για τα ελληνικά νησιά. Οταν το διαβάζεις αυτό και είσαι Ελληνας και λέει για τη Νάξο, τη Μύκονο, δεν μπορείς να μην σκεφτείς ότι είναι ένα κλείσιμο του ματιού στον τότε έλληνα θεατή αλλά και στον σημερινό. Φαίνεται μια αόρατη γραμμή που συνδέει τα πράγματα χωρίς καθόλου κόπο ή σκέψη και σφίξιμο, με πολλή άνεση. Λες, ναι, μιλάμε για τα ίδια πράγματα.

Δεν θα έλεγα ότι έχει αντιπολεμικό αέρα το έργο. Αλλά είναι αντίθετο με την έπαρση και την αλαζονεία που γεννάει η εξουσία. Οχι, δεν επιτρέπεται να πατήσεις τον από κάτω σου, σύμφωνα με κάποιον νόμο του δυνατού. Σου λέει το έργο να προσέξεις γιατί αυτό δεν βγαίνει σε καλό. Οσο κι αν δεν το πιστεύεις, όσο κι αν νομίζεις ότι δεν θα το πληρώσεις, κοίτα να δεις που θα το πάθεις. Υπάρχει βέβαια και πολύ καθαρά το σχόλιο της δημοκρατίας απέναντι στη μοναρχία. Εμείς είμαστε γενιές που μπορούμε να ταυτιστούμε σε ό,τι αφορά την προσωπολατρία. Το βλέπουμε ακόμα και στην Αμερική με τον Τραμπ, όπου ξαφνικά ηγέτες γίνονται περσόνες. Προσωπικότητες τέλος πάντων που είναι απλώς διάσημες, χωρίς καμία ουσία στην πραγματικότητα ή βλέψεις για το καλύτερο της κοινωνίας και της ανθρωπότητας.

Αργύρης Πανταζάρας

«Μια προσευχή
για την ειρήνη»

Στην αρχαία τραγωδία, που είναι κάτι που εμένα με διεγείρει, με κάποιον τρόπο δεν μελετάς κάποιον ρόλο ξεχωριστά αλλά συνολικά το αρχαίο δράμα. Με την έννοια έτσι όπως το αντιλαμβάνομαι αυτόν τον καιρό, το αρχαίο τραύμα. Δηλαδή προσπαθούμε να ξυπνήσουμε αυτό το αρχαίο τραύμα που είναι φωλιασμένο μέσα στην ποίηση. Κάπως έτσι μελετάμε όχι τον ρόλο αλλά τον λόγο. Γιατί αυτός ο λόγος, αυτή η κληρονομιά είναι για μένα ένα νευρικό σύστημα το οποίο προσπαθούμε να αφυπνίσουμε. Ο λόγος είναι το σώμα και το σώμα ο λόγος. Αυτή τη στιγμή είμαι σε αυτή τη διαδικασία και τη συνειδητοποίηση.

Η ποίηση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας θα μπορούσε να είναι το όγδοο θαύμα του κόσμου γιατί καταφέρνει μέσα από τον λόγο να δονήσει συναισθήματα και κατά κάποιον τρόπο μέσα από ένα ιστορικό γεγονός όλη την ώρα υπενθυμίζει τη συνείδηση του ανθρώπου. Δεν καταλαβαίνεις αν μιλάμε για μία νίκη ή για μία ήττα. Αν μιλάμε για την περηφάνια ή για την ταπείνωση. Εχει φέρει σ’ ένα ζύγι τη συνείδηση του ανθρώπου ώστε να είναι ενεργή. Τι είναι αυτό το έργο; Είναι ο πόνος της μάνας βασίλισσας για τον γιο της; Είναι ο φόβος του τυράννου-βασιλιά που δεν θέλει να χάσει τη θέση του; Είναι η απελευθέρωση του λαού; Ή είναι, θα έλεγα εγώ, η σκέψη ότι νικητής και νικημένος είναι νικημένοι και οι δυο, όπως λέει ο Αισχύλος στον «Αγαμέμνονα». Οτι ο πόλεμος δεν έχει πρόσωπο. Εχει μόνο νεκρούς.

Για μένα, αυτό που με συγκλονίζει είναι οι φράσεις «Ημουν εκεί. Δεν λέω λόγια που άκουσα από άλλους» και το «Ποτέ δεν χάθηκαν τόσες ψυχές σε μία μέρα». Νομίζω αυτό είναι που αρχίζει και ταρακουνάει τους ακροατές και τους θεατές. Κι επίσης αυτό το πιο ντοκιμαντερίστικο γεγονός, είναι ένα έργο που γράφτηκε και παίχτηκε εννιά χρόνια μετά τη μάχη της Σαλαμίνας. Τι μπορεί να σημαίνει αυτό; Πώς ένας πολεμιστής, ο Αισχύλος, μετατρέπεται σε ποιητή και το αντίστροφο; Γιατί ο ίδιος είχε πει στον τάφο του να γράψουν πως πολέμησε στον Μαραθώνα. Αρα μέσα απ’ όλη αυτήν την πορεία του ποιητή βρίσκουμε τη διαδρομή που μάλλον θα πρέπει να έχει ο κάθε άνθρωπος, τη δική του αποστολή. Να υπερασπιστείς ίσως την πόλη, τον πολιτισμό και τον άνθρωπο με κάθε τρόπο, με κάθε μέσο. Σε όλα αυτά εγώ στέκομαι θαυμαστής και κάπου εκεί βρίσκω και τον ρόλο.

Νομίζω ότι κάθε παράσταση πρέπει να είναι συντονισμένη με την εποχή και για μένα, έτσι όπως πορεύομαι σαν καλλιτέχνης, αυτό που πια επικοινωνεί με το κοινό είναι η συνέπεια, η διακριτικότητα – ταπεινότητα, η πίστη και η αγάπη με τον τρόπο που πρεσβεύουμε την τέχνη. Αν έχουμε αυτά τα στοιχεία, όσο άπιστα κι αν ακούγονται και τα κάνουμε χειροπιαστά, είναι ο μόνος τρόπος να επικοινωνήσεις με το κοινό. Στους «Πέρσες» θα δει από την πρώτη στιγμή μια παράσταση που δεν κυνηγάει καμία καινοτομία, κανέναν εντυπωσιασμό, καμία ανακάλυψη του αρχαίου δράματος αλλά αναπυροδότηση. Οι αξίες για να ταξιδέψουν στον χρόνο πρέπει να δίνονται με τον πιο απλό τρόπο. Είναι μια πολύ όμορφη παράσταση με ουσία.

Αμα ξεφυλλίσεις λίγο την ιστορία, δεν έχει αλλάξει τίποτα ποτέ. Τυράννους είχαν τότε σε κάθε μεριά του κόσμου κι αυτό κόστιζε ζωές ανθρώπων. Ακόμα υπάρχουν ψευτοδημοκρατικά πρόσωπα, οπότε αντιμετωπίζουμε όντως καταστάσεις και δυνάμεις οι οποίες έχουν αυτό τον χαρακτήρα. Τώρα, αν λέγεται Περσία, Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, Οθωμανική Αυτοκρατορία, αυτά αλλάζουν ανάλογα την εποχή. Εγώ καταλαβαίνω με αυτό το έργο ότι όταν μιλάς για τον πόλεμο μέσα από την τέχνη, είναι σαν να κάνεις μια μεγάλη ευχή για την ειρήνη. Οχι ένα σχόλιο για τον πόλεμο αλλά μία προσευχή για την ειρήνη. Οσο κάποιοι καταστρέφουν λοιπόν, εμείς θα συνεχίσουμε να δημιουργούμε. Αυτή είναι η δουλειά μας.