Ηθοπαιδεία και αγωγή

Η παιδεία ζει και αναπνέει, όταν παράγει επιστήμη, τεχνολογία, πολιτισμό και πολιτική, μέσα από τον ανοιχτό διάλογο και τη δημόσια αντιπαράθεση, ελευθερώνοντας και ενεργοποιώντας τους επάλληλους κύκλους της δημιουργίας του σκεπτόμενου ανθρώπου […] (Θέμ. Ξανθόπουλος, 2005)

Αν και συμπληρώνω 45 χρόνια από τότε που μπήκα στα αμφιθέατρα ως δάσκαλος και διατέλεσα επιπλέον γύρω στα 20 χρόνια μαθητής – φοιτητής, δεν μπορώ να ισχυρισθώ ότι κατανόησα πλήρως το της παιδείας ευρύτατο λειτούργημα. Εκπλήσσομαι πάντως από νεότερους διανοουμένους και δημοσιολογούντες, οι οποίοι με περισσή αυτοπεποίθηση και βεβαιότητα εκφράζονται πως έχουν τις εκάστοτε αναλύσεις και λύσεις έτοιμες και μονοσήμαντες. Θα ασχοληθώ λοιπόν με ορισμένους μόνον όνυχες του λέοντος, που ανεφύησαν το τελευταίο χρονικό διάστημα στον ευαίσθητο και κρίσιμο αυτόν χώρο της παιδείας.

Ας δανεισθούμε πρώτον από τον αγαπητό δάσκαλο και συνάδελφο Θεοδόσιο Τάσιο ορισμένους βασικούς ορισμούς, που αναφέρονται στο βιβλίο του «Ας αναστοχασθούμε εαυτούς και αλλήλους», προϊόν των δέκα διαλέξεων που έδωσε στο Μέγαρο Plus (2010-2012), εκ των οποίων οι δύο αναφέρονταν σε θέματα παιδείας. Ορίζουμε λοιπόν την παιδεία με δύο βασικούς στόχους, την Καλλιέργεια και την Εκπαίδευση, που ικανοποιούν τις αντίστοιχες βασικές ανθρώπινες ανάγκες, αφενός την ανάπτυξη μιας αξιολογικής ικανότητας και καλλιτεχνικής ευαισθησίας και αφετέρου την παιδευτική διεργασία που στοχεύει στην απόκτηση γνώσεων και δεξιοτήτων. Δεν είναι στόχος αυτού του άρθρου να αναλύσω την πρόταση της Ηθοπαιδείας του Θεοδ. Τάσιου, ο οποίος έχει εκδώσει και αντίστοιχο βιβλίο, «Αξίες και πράξη» (1989). Θέλω να αναφερθώ στον θόρυβο που προκάλεσε η επαναφορά της αναγραφής της διαγωγής των μαθητών στα απολυτήρια στο νέο νομοθέτημα περί παιδείας.

Δεν είμαι καθόλου σίγουρος ότι το ζήτημα της Ηθοπαιδείας αντιμετωπίζεται αποτελεσματικά ακριβώς με αυτόν τον τρόπο. Παρ’ όλα αυτά, θεωρώ αρκούντως άστοχο να χαρακτηρίζεται αυτό το θέμα ως «επίμεμπτος συντηρητισμός», χωρίς συγχρόνως να προτείνεται και κάποιος συγκεκριμένος άλλος τρόπος αξιολόγησης της διαγωγής. Θα δώσω ένα συγκεκριμένο προσωπικό παράδειγμα από τη μακρόχρονη εμπειρία μου στον ακαδημαϊκό χώρο. Πριν από πολλά χρόνια, σε μία από τις γνωστές καταλήψεις πανεπιστημιακών κτιρίων, χρειάσθηκε να πάρω από το γραφείο μου την παρουσίαση που θα έκανα την άλλη μέρα σε ένα διεθνές forum εκτός χώρας. Συνάντησα στην κεντρική είσοδο την «ομάδα κατάληψης» – άγνωστα πρόσωπα ως συνήθως -, η οποία μου απαγόρευσε να πάω στο γραφείο μου, αφού της εξήγησα τον λόγο. Παρενέβη τελικά ένας φοιτητής συνδικαλιστής που μεσολάβησε, με την προϋπόθεση όμως ότι θα ερχόταν μαζί μου ένας συνοδός για να ελέγξει την αλήθεια της αιτιολογίας μου. Φυσικά αρνήθηκα αυτήν την ταπείνωση και τελικώς μου επέτρεψαν να πάρω την εργασία μου. Κατά συμπτωματικό όμως τρόπο, στο πέρας της περιόδου κατάληψης, πολλά γραφεία, μεταξύ των οποίων και το δικό μου, είχαν υποστεί νυχτερινές διαρρήξεις με απώλεια – κυρίως ηλεκτρομηχανολογικού υλικού – δημόσιας περιουσίας…

Αυτά τα γεγονότα συνέβαιναν την περίοδο της Μεταπολίτευσης και έχουν σήμερα σαφώς μειωθεί ή/και εξαφανισθεί. Παρατηρούνται όμως κυρίως στη Μέση Εκπαίδευση, ιδιαιτέρως τη δημόσια. Θα συνιστούσα λοιπόν στη νεαρής ηλικίας υπουργό Παιδείας να μη βιάζεται να επιτύχει μία ακόμη υπουργική εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, αλλά να κάνει μια επιστημονική στατιστική έρευνα πεδίου με ερωτηματολόγια, να συμβουλευτεί τον σοφό πατέρα της, ομότιμο καθηγητή Νομικής Κωνσταντίνο Κεραμέα, που θαυμάζαμε εμείς οι πιτσιρικάδες του Πειραματικού ΑΠΘ της δεκαετίας του ’50 ως «άριστο των αρίστων», ενός σχολείου που ίδρυσε ο Δελμούζος, σχεδίασε ο αρχιτέκτονας Πικιώνης και λειτούργησαν άξιοι διευθυντές και καθηγητές. Και από βιβλία το «Γιατί δεν είμαι συντηρητικός» του νομπελίστα F.A. Hayek, την «Κουλτούρα του ναρκισσισμού», κεφάλαιο 6, και «Το σχολικό σύστημα και η νέα αγραμματοσύνη» του Κρίστοφερ Λας (1999), κορυφαίου ιστορικού του 20ού αιώνα.

Ο Κυριάκος Κ. Παπαϊωάννου είναι ομότιμος καθηγητής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης