Η μαγεία του ιστορικού τεκμηρίου

Οσες και όσοι έχουν περάσει από πανεπιστημιακά τμήματα Ιστορίας και Αρχαιολογίας μπορούν να αναγνωρίσουν τον κόσμο της μαγείας που δημιουργούσαν τα κάθε λογής λαμπερά ή ταπεινά ευρήματα που διέσωσαν οι σκαπανείς της αρχαιολογίας, ιστορίας, λαογραφίας. Εδώ βέβαια η μαγεία εννοιολογείται ως η εξαιρετική απόλαυση από τη σαγήνη των τεκμηρίων. Η επέτειος του 2021 δεν θα μπορούσε να μη μαγέψει το κοινό του 1821 με τον πλούτο των τεκμηρίων που υπάρχουν, τα σύμβολα και τις προσδοκίες που δημιουργεί. Γιατί, εκτός από τους ιστορικούς, υπάρχει κοινό που ενδιαφέρεται, ένα κοινό που διαβάζει στο πλαίσιο γενικών ενδιαφερόντων, πολιτικών αναζητήσεων, τοπικής καταγωγής κ.λπ. Πώς όμως θα συμβιώσουν όλα τα γενικά και ειδικά ενδιαφέροντα για το 1821, όταν σε ένα βαθμό η απο-μάγευση των τεκμηρίων έχει πλέον συντελεστεί για τους «επαγγελματίες» της ιστορικής αφήγησης και ερμηνείας;

Από τα κορυφαία γεγονότα της ελληνικής Επανάστασης είναι αναμφισβήτητα η καταστροφή της Χίου από τους Τούρκους το 1822, που είχε ως αποτέλεσμα απώλειες σε άμαχο πληθυσμό, καθώς και την αιχμαλωσία και πώληση χριστιανών, παιδιών και γυναικών, στη Σμύρνη και στην Κωνσταντινούπολη. Η μνήμη των γεγονότων επιβίωσε τόσο μέσα από την καταγραφή της εμπειρίας όσων επέζησαν όσο και μέσα από τον απόηχό τους στο διεθνές κοινό. Η φοβερή ανθρώπινη καταστροφή απεικονίστηκε εξαιρετικά και στη ζωγραφική, όπως στον γνωστό πίνακα του Ευγένιου Ντελακρουά. Το ίδιο το γεγονός της καταστροφής της Χίου, το οποίο εξιστόρησε μετά από 85 περίπου χρόνια και ο Ανδρέας Συγγρός (Kωνσταντινούπολη 1830 – Aθήνα 1899) στα Απομνημονεύματά του, αξιολογήθηκε από τον ίδιο ως γενεσιουργός αιτία για τη δημιουργία διεθνών φιλελληνικών συναισθημάτων. Η τροφοδότηση της μνήμης της καταστροφής της Χίου πραγματοποιήθηκε κυρίως μέσα από προφορικές οικογενειακές διηγήσεις.

Η προσωπική ιστορία του επιχειρηματία Α. Συγγρού αφορούσε στον πατέρα, στη μητέρα, στη γιαγιά και στους δυο θείους εκ μητρός του, οι οποίοι το 1822 φορτώθηκαν τα χρυσά και αργυρά νομίσματα, μαζί με τα διαμαντικά τους και έφυγαν προς τα Μαστιχοχώρια, αλλά κατέληξαν σε παράλιο χωριό της Χίου, όπου κρύφτηκαν επ’ αμοιβή σε αχυρώνα χωρικού, ώσπου να  μπορέσουν να βρουν πλοίο για να απομακρυνθούν από το νησί. Πριν εγκαταλείψουν το χωριό μεταμφιεσμένοι σε χωρικούς έκρυψαν στη γη, δυο σακιά με 500 περίπου αργυρά τάλιρα. Στον δρόμο προς το καράβι της διαφυγής, τους αιχμαλώτισαν οι Τούρκοι και τους αφαίρεσαν όλα τα νομίσματα και πολύτιμα αντικείμενα που μετέφεραν μαζί τους, αποκεφάλισαν τους θείους και ήθελαν να στείλουν στη Μικρά Ασία τη μητέρα ως σκλάβα. Τότε η γιαγιά θυμήθηκε τη στενή φιλία της με κάποιον υπάλληλο στο αγγλικό προξενείο της Χίου, ο οποίος και τελικά εξαγόρασε τη μητέρα με 500 γρόσια. Στη συνέχεια η γιαγιά ξαναβρήκε τα θαμμένα αργυρά τάλιρα, που κάλυψαν τις πρώτες ανάγκες επιβίωσης της οικογένειας. Ο πατέρας, Κυριακός Συγγρός, κατόρθωσε να διασωθεί με τη βοήθεια ανώνυμου πλοιάρχου και του γάλλου προξένου στη Σμύρνη P. E. David, στη συνέχεια πέρασε στην Τήνο όπου και επανενώθηκε με τη σύζυγο και τη πεθερά του. Τα τάλιρα όμως που είχαν φέρει από τη Χίο τέλειωσαν και ο πατέρας του Ανδρέα Συγγρού σκέφτηκε να μετοικίσει στη Ρωσία. Τελικά, ο Κ. Συγγρός μέσω Μυκόνου και με ψεύτικο αγγλικό διαβατήριο έφτασε στην Κωνσταντινούπολη.

Αυτή η μαρτυρία για την καταστροφή του 1822 δεν προέρχεται από την προσωπική εμπειρία του Α. Συγγρού, αλλά από προφορική παράδοση που διαφυλάχθηκε ως οικογενειακό κειμήλιο και καταγράφηκε στην επόμενη γενιά από την καταστροφή, στα Απομνημονεύματα του χιώτη επιχειρηματία. Η μαρτυρία της καταστροφής μέσα στο τεκμήριο που προσφέρουν τα Απομνημονεύματα είναι συναρπαστική. Από πρώτη ματιά δεν είναι εύκολα κατανοητό πώς η οικογένεια Συγγρού, όπως και άλλες αστικές οικογένειες της Χίου, είχαν αποθησαυρίσει ρευστό και διαμάντια τα οποία και εμφανίστηκαν στην έκτακτη πολεμική κρίση. Ή ακόμη πώς κινητοποιήθηκαν τόσοι ξένοι πρόξενοι σε αυτή την οικογενειακή περιπέτεια. Το ίδιο το γεγονός της καταστροφής της Χίου έχει βέβαια ενταχθεί  στα σημαντικά γεγονότα της ελληνικής Επανάστασης, αλλά όχι με οργανικό τρόπο, γιατί δεν επισημαίνονται οι ιδιαιτερότητες που στηρίζονται στο οικονομικό και κοινωνικό  παρελθόν του συγκεκριμένου τόπου. Οι οικονομικές  σχέσεις που είχαν αναπτυχθεί ανάμεσα στο νησί με τη Σμύρνη και την Κωνσταντινούπολη και τα χιώτικα δίκτυα της διασποράς προσδιόρισαν την εμπορική και συνακόλουθα κοινωνική ταυτότητα των αστών Χιωτών που είχαν συσσωρεύσει και αποθησαυρίσει κεφάλαια κατά τη διάρκεια πολλών αιώνων. Πάνω σε αυτή την οικονομική βάση εκτυλίχθηκαν διασταυρούμενες προσωπικές ιστορίες, μέσα από τις οποίες η μικρή οικογενειακή ιστορία, όπως αυτή του Συγγρού, του Αλέξανδρου Πασπάτη, του Ζαννή Καλβοκορέση και άλλων Χιωτών, συναντά και εμπλουτίζει τη μεγάλη ιστορία.

Η χιώτικη συλλογική μνήμη στηρίχθηκε σε πολλές παραλλαγές του αφηγήματος για την καταστροφή της Χίου του 1822 που καταγράφηκαν σε διαφορετικές χρονικές στιγμές και τις περισσότερες φορές μέσω της επικοινωνιακής διαδικασίας της προφορικής ιστορίας. Ο ικανός αριθμός μαρτυριών, που συγκεντρώθηκαν από τους ίδιους τους Χιώτες προσφέρει ένα πλούσιο σώμα πηγών που απαιτεί συστηματική ανάλυση ως προς τις συνδηλώσεις σε σχέση με τη χρονική απόσταση μεταξύ του γεγονότος και της καταγραφής του, αλλά και σε σχέση με την κοινωνική προέλευση των εμπλεκόμενων υποκειμένων. Πρόκειται με άλλα λόγια για μια σύνθετη ερευνητική εργασία που μελετά τη μνήμη και τους μετασχηματισμούς της, η οποία θα μπορούσε να δανειστεί μεθοδολογικές προσεγγίσεις από αντίστοιχες όσο και διαφορετικές μαρτυρίες και εμπειρίες. Ετσι η απο-μάγευση του τεκμηρίου θα έχει δρομολογηθεί.

Η Μαρία Χριστίνα Χατζηιωάννου είναι ιστορικός,  διευθύντρια του Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών/ΕΙΕ.