Ενα βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση

Η χθεσινή κοινή ανακοίνωση της καγκελαρίου Μέρκελ και του προέδρου Μακρόν για την πρόταση δημιουργίας ενός ταμείου ύψους €500 δισ. είναι ένα ελπιδοφόρο βήμα στην προσπάθεια της Ευρωπαϊκής Ενωσης να αντιμετωπίσει τις οικονομικές επιπτώσεις της κρίσης του κορωνοϊού. Το ταμείο προτείνεται να χρηματοδοτηθεί από ομόλογο που θα εκδώσει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και θα χρησιμοποιηθεί στο πλαίσιο του πολυετούς ευρωπαϊκού προϋπολογισμού. Οι πόροι που θα αντληθούν θα χρηματοδοτήσουν δράσεις τόσο για τη μακροπρόθεσμη θωράκιση της υγειονομικής αυτάρκειας της ΕΕ, μέσω για παράδειγμα της δημιουργίας ευρωπαϊκών αποθεμάτων υγειονομικού υλικού, όσο και για την οικονομική της ανάκαμψη – υποστηρίζοντας ταυτόχρονα τη μετάβαση σε μια πράσινη και ψηφιακή οικονομία.

Η ανακοίνωση είναι σημαντική για μια σειρά από λόγους. Πρώτον, πρόκειται για ένα σημαντικό ποσό, το οποίο βέβαια δεν αρκεί από μόνο του, αλλά όπως όλα δείχνουν θα ενταχθεί με κάποιον τρόπο στο ευρύτερο Ταμείο Ανάκαμψης που επεξεργάζεται αυτή την εποχή η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το οποίο θα προστεθεί στα χρηματοδοτικά εργαλεία ύψους €540 δισ. που έχουν ήδη εγκριθεί. Δεύτερον, και σημαντικότερο, οι πόροι του δεν θα διατεθούν με τη μορφή δανείων, αλλά με τη μορφή επιχορηγήσεων – και κατά συνέπεια δεν θα επιβαρύνουν το δημόσιο χρέος των ήδη υπερχρεωμένων χωρών του ευρωπαϊκού Νότου που έχουν πληγεί σφοδρότερα από την κρίση· αντιθέτως, προβλέπεται η χρήση των πόρων να είναι στοχευμένη στις περιοχές που έχουν πληγεί περισσότερο, προσφέροντας έτσι μια χειροπιαστή ένδειξη ευρωπαϊκής αλληλεγγύης. Επιπλέον, πρόκειται, όπως ζήτησε άλλωστε επιτακτικά και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο την προηγούμενη εβδομάδα, για μια «πραγματική» απευθείας χρηματοδότηση της ευρωπαϊκής οικονομίας, και όχι για τη συνηθισμένη πρακτική μόχλευσης ιδιωτικών κεφαλαίων μέσω εγγυήσεων ή άλλων «έξυπνων» χρηματοδοτικών εργαλείων. Τέλος, δεν θα πρέπει να λησμονείται ο συμβολισμός της πρότασης αυτής, αφού ανατρέπει ουσιαστικά την πάγια αντίθεση της Γερμανίας σε οποιουδήποτε είδους ευρωομόλογο, ακόμα και αν αυτό δεν χαρακτηρίζεται έτσι. Η κίνηση αυτή μπορεί ενδεχομένως να αποτελέσει το πρώτο βήμα προς τη δημοσιονομική ολοκλήρωση, η οποία αποτελεί πάγιο αίτημα όσων θεωρούν ότι μια οικονομική και νομισματική ένωση δεν μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά χωρίς κοινά δημοσιονομικά εργαλεία.

Δεν είναι ωστόσο ακόμα η ώρα για πανηγυρισμούς· η ανακοίνωση αφήνει πολλά ζητήματα ανοιχτά και όπως είναι γνωστό σε τέτοιου είδους διαπραγματεύσεις «ο διάβολος κρύβεται στις λεπτομέρειες». Οι λεπτομέρειες αυτές είναι συχνά πολύ σημαντικές και έχουν στο πρόσφατο παρελθόν «εξουδετερώσει» αρκετές φιλόδοξες προτάσεις των ευρωπαϊκών οργάνων, ακόμα και όταν αυτές υποστηρίζονταν από τον γαλλο-γερμανικό άξονα. Εξάλλου, η ενσωμάτωση του νέου ταμείου στο πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο, για το οποίο οι διαπραγματεύσεις έχουν τελματώσει εδώ και αρκετό καιρό, προοιωνίζεται μια δύσκολη και μακρά διαπραγμάτευση. Αυτό άλλωστε έγινε άμεσα αντιληπτό και από την αντίδραση του αυστριακού καγκελαρίου Σεμπάστιαν Κουρτς, ο οποίος λίγη ώρα μετά τη γαλλο-γερμανική ανακοίνωση, επιβεβαίωσε, κατόπιν επικοινωνίας του με τους ηγέτες άλλων βορειοευρωπαϊκών χωρών, την πάγια κοινή τους θέση για την παροχή βοήθειας μέσω δανείων και όχι επιχορηγήσεων.

Η σύγκρουση ανάμεσα στον δημοσιονομικά συντηρητικό Βορρά και τον (για ακόμη μια φορά) πληττόμενο Νότο θα έχει αρκετά ακόμη επεισόδια από ό,τι φαίνεται. Ωστόσο, η αλλαγή της γερμανικής στάσης, εφόσον επιβεβαιωθεί, μπορεί να αποτελέσει τον καταλύτη για την αναγκαία υπέρβαση, όχι μόνο για την αποτελεσματική αντιμετώπιση της τρέχουσας κρίσης, αλλά και για τη μετάβαση σε μια πραγματική ευρωπαϊκή οικονομική ένωση.

Ο Δημήτρης Χ. Κατσίκας είναι επικεφαλής του Παρατηρητηρίου για την Ελληνική και Ευρωπαϊκή Οικονομία του ΕΛΙΑΜΕΠ και επίκουρος καθηγητής Διεθνούς και Ευρωπαϊκής Πολιτικής Οικονομίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.