Το ανεόρταστον Εικοσιένα

«Ζήτω η Ελλάδα και κάθε τι μοναχικό στον κόσμο αυτό…»

Δ. Σαββόπουλος

Τι είναι το 1821; Για κάποιους η πιο ψηλή κορυφή της περιπετειώδους ιστορίας του έθνους μας, της απολιθωμένης πάνω στα ελληνικά βουνά. Πολλοί, βλέπουν στα βράχια των απορρώγων βουνοκορφών να προβάλλουν ανάγλυφες οι μορφές των θρυλικών οπλαρχηγών· άλλοτε ανασαίνοντας αύρες ουράνιων κλεφτών, άλλοτε αναρριπίζοντας παλιά αρειμάνια νέφη. Αλλοι, στήνουν πάνω στην κορφή έναν λευκό σταυρό, που με το γαλάζιο του ουρανού σχηματίζει σημαία που κυμματίζουν άνεμοι αετοφόροι. «Τα θεμέλιά μου στα βουνά», λέει ο Ελύτης, «και τα βουνά σηκώνουν οι λαοί στους ώμους». Πράγματι, τόσο το βάρος της μνήμης, όσο το χρέος προς την ελευθερία.

Από την άλλη, υπάρχουν κάποιοι (ευτυχώς πιο λίγοι) που μήτε βλέπουν την εικόνα μήτε συγκινούνται από αυτήν. Η ιδιοποίηση του ιστορικού παρελθόντος αποτελεί, γι’ αυτούς, μέγα αμάρτημα που προδίδει αφέλεια ή πρόθεση καπηλείας· η δε «εθνική συνείδηση», καταγέλαστο, κάλπικο μόρφωμα. Προτιμητέα, γι’ αυτούς, η άσκηση μιας συνείδησης «κοινωνικής», με υλικά νωπά του παγκοσμιοποιημένου, πολυπολιτισμικού μας ανθρωπισμού· προτιμητέα και η συγκίνηση για πάθη εναλλακτικά. «Είναι κι αυτή μια στάσις· νιώθεται», όπως θα ‘λεγε ο ποιητής (Κ. Καβάφης). Η μνήμη των ριζών δεν επιβάλλεται· το ίδιο και η ελευθερία.

Για την πλειονότητα ωστόσο των Ελλήνων τα συστατικά της συλλογικής μνήμης θησαυρίζονται στο σχήμα αυτής της αδιαιρέτου τριάδος: Ιστορία-Μύθος-Θρησκεία. Μ’ άλλα λόγια, στην γνώση των μεγίστων ιστορικών στιγμών, όπως μυθοποιήθηκαν από την αειθαλή ελληνική Μούσα (ανώνυμη και επώνυμη) και πνευματώθηκαν σε πίστη ιερή. Ετσι, ο ελληνισμός γιορτάζει πάντα την μνήμη του Εικοσιένα την 25η Μαρτίου· ημέρα ενάρξεως του Αγώνα, ανήμερα του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου. Για τον Ελληνα (και μόνον) ο «ευαγγελισμός» έχει διττή και μεταφορική σημασία, καθώς το άγγελμα της ελεύσεως του Σωτήρα είναι άρρηκτα συνυφασμένο με την ανάσταση του έθνους.

Την 25η Μαρτίου, ημέρα εθνικής αργίας, η μεγαλύτερη γιορτή της ελληνικής ιστορίας γιορτάζεται δεόντως σε όλα τα μήκη και πλάτη του μείζονος ελληνισμού· με λειτουργίες, λιτανείες, στρατιωτικές και μαθητικές παρελάσεις, καταθέσεις στεφάνων, σχολικές γιορτές, σημαιοστολισμούς· ακόμα, με λόγους πανηγυρικούς και πολιτικά διαγγέλματα, με σχετικά αφιερώματα στον Τύπο και στην τηλεόραση. «Πράγματα συμπαθητικά, δικά μας, γραικικά», που θα ‘λεγε πάλι ο ποιητής (Κ. Καβάφης). Ολα αυτά (μαζί με άλλα που παρέλειψα) συνιστούν την εθιμοτυπία της γιορτής του ’21. Είναι η ημέρα που η Μνήμη, ως άλλη άνοιξη αφυπνίζεται για να τελέσει το μνημόσυνο του μεγάλου ξεσηκωμού και να καταθέσει στέφανο στον αγώνα για την ανάσταση του έθνους και την ελευθερία. Η καθιερωμένη ημέρα-σκόλη που αφυπνίζεται η ελληνική συνείδηση, ως φρόνημα και αίσθημα.

Φέτος, η μνήμη της Εθνικής μας Επετείου δεν ξύπνησε. Λες και ξεχάστηκε στον ετήσιο λήθαργό της. Το Εικοσιένα έμεινε ανεόρταστο. Μπρος στην παγκόσμια «ασύμμετρη απειλή», στην επέλαση του αόρατου εχθρού, του φονικού λοιμού, λες και ξεχάστηκαν τα ιερά πατροπαράδοτα έθιμα· «Ἔρρει τὰ θεῖα», αναφωνώ με τον χορό του Σοφοκλή (Οιδίπους Τύραννος). Εδώ τελειώνει ο πανηγυρικός κι ο λόγος αλλάζει ρότα κι ύφος.

Κλεισμένος κι εγώ, όπως όλοι, στο διαμέρισμα της πολυκατοικίας μου, «ταμπουρωμένος», πες, με λιγοστά «πολεμοφόδια», αιφνίδια ξεκομμένος από την «ασφάλεια» της ειωθυίας τάξης, αποχωρισμένος από οικείους και φίλους (και καμία σημασία δεν έχει αν είναι εκούσιο ή ακούσιο το πάθος), μένω, σαν άλλος «ελεύθερος πολιορκημένος», εν ησυχίᾳ. Εξω μπαίνει πλησίστια η Ανοιξη. Στις γλάστρες της βεράντας «βλέπω την επανάσταση φυτών και λουλουδιών» (Ο. Ελύτης). Στα μπαλκόνια των απέναντι πολυκατοικιών κυματίζουν ελληνικές σημαίες (σαν να πυκνώνουν χρόνο με το χρόνο!). Ανήμερα της 25ης δύο μαχητικά αεροπλάνα έσχισαν τον αέρα. Μετά, στις ειδήσεις, η ανάκρουση του Εθνικού Υμνου. Το φευγαλέο ρίγος μιας χαρμόλυπης υπερηφάνειας και μια υποψία εκρέοντος δακρύου, ο πενιχρός φόρος τιμής μου στην ημέρα. Οι μέρες κι οι νύχτες περνούν αργά. Νυχθημερόν ακούγονται μακρόθεν σειρήνες ασθενοφόρων. Πηγαίνουν στον «Ευαγγελισμό» σκέφτομαι. Τι ειρωνεία… Ολημερίς ακούω στην τηλεόραση να ανακοινώνεται ο αύξων αριθμός των «πεσόντων». Ο ύπνος το βράδυ πότε βαρύς σαν νάρκη, πότε ταραγμένος από όνειρα παράξενα. Απλήρωτος ακόμα ο φόρος της ψυχής. Ενα πρωί ακούω στις ειδήσεις πως πέθανε ο αγέρωχος Μανώλης Γλέζος. Απώλεια για τον τόπο ο άνθρωπος-σύμβολο του Αγώνα. Τον φέρνω στον νου: ίδιος σε παράστημα και μορφή με ήρωα του Εικοσιένα.

Παρά τον ζόφο των ημερών, με παρηγορεί η ελπίδα της «ελληνικής ψυχής»· η πίστη πως ο Ελληνας διαθέτει έμφυτο το σθένος του αγώνα· και πως ξέρει, όπως βεβαιώνει ο ποιητής, να κάνει «οίστρο ζωής τον φόβο του θανάτου» (Α. Εμπειρίκος). Μου ‘ρχονται πάλι στο στόμα οι εμβατηριακοί στίχοι του Σαββόπουλου: «Ζήτω η Ελλάδα και κάθε τι μοχαχικό στον κόσμο αυτό… Η Ελλάδα που αντιστέκεται, η Ελλάδα που επιμένει κι όποιος δεν καταλαβαίνει, δεν ξέρει που πατά και πού πηγαίνει…».

O Γιάννης Λιγνάδης είναι διδάκτωρ Κλασικής Φιλολογίας, συγγραφέας και μεταφραστής