«Η ζωή δεν έχει νόημα αν δεν παλεύεις»

Το διαμέρισμα του ηθοποιού Βασίλη Κολοβού και της συζύγου του Γεωργίας Τσαμούρη στον Βύρωνα έχει μια εσάνς σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Φορτωμένο με φωτογραφίες, βιβλία, είναι σαν τα παλιά σπίτια των λαϊκών διανοουμένων που θα φανταζόταν ιδανικά ο Μαρξ ή ο Λένιν. Ανθρωποι του μόχθου που αυτομορφώθηκαν. Ο Βασίλης Κολοβός έχει περίπου 50 έτη στο θέατρο και εν γένει στην Τέχνη. Με ταινίες, θεατρικά, βιβλία που έχει συγγράψει ο ίδιος, αλλά και μάχιμη και μακρά παρουσία στα συνδικαλιστικά των ηθοποιών, είναι λες βγαλμένος από μια Ελλάδα που με κόπο στάθηκε στα πόδια της μεταπολεμικά και τα κατάφερε – ατομικά και συλλογικά. Στρατευμένος ιδεολογικά, δηλώνει πάντα κομμουνιστής και πιστός στο ΚΚΕ – πάντα «Κόμμα» για εκείνον – και βλέπει το Θέατρο και ως μια καλή φόρμα για να ξαναθυμίσει ή να σταθεί κι εκείνος απέναντι σε συγκλονιστικά ιστορικά γεγονότα.

Αυτές τις ημέρες με επιτυχία παίζει και σκηνοθετεί το έργο «Νίκος Πλουμπίδης» στο Θέατρο της Ημέρας. Μια ευκαιρία να εξοφλήσει κι εκείνος ένας χρέος προς τον μάρτυρα – κομμουνιστή που βρέθηκε μόνος κατηγορούμενος στο μετεμφυλιακό στρατοδικείο και με το «άδειασμα» απ’ το κόμμα του απέναντι στον ιδεολογικό του αντίπαλο. Σήμερα ο Κολοβός ύστερα από μακρά έρευνα και μελέτη πάνω στην υπόθεση Πλουμπίδη – αποκατεστημένο πρόσωπο σήμερα απ’ το ΚΚΕ ιστορικά και πολιτικά – και με τη συνέργεια του ιστορικού ερευνητή Γρηγόρη Χαλιακόπουλου αναπαριστά μια εποχή με την ελπίδα να βάλει ένα λιθαράκι στη συλλογική μνήμη και την εγρήγορση του κόσμου.

Ας ξεκινήσουμε απ’ το θεατρικό έργο σας. Ο Νίκος Πλουμπίδης είναι μια ευκαιρία για τους αντιπάλους του ΚΚΕ να υπερθεματίσουν, μα και πάντα νομίζω δημιουργεί ένα μούδιασμα στον Περισσό. Τελικά ήταν μάρτυρας, θύμα; Τι;

Είναι μάρτυρας και ήρωας. Οσοι βλέπουν την παράσταση στο τέλος βγαίνουν με αυτή την άποψη. Βεβαίως να σου πω πως ο Πλουμπίδης έδρασε σε πολύ δύσκολη περίοδο, ανώμαλη και για το Κόμμα, με την κανονική Κεντρική Επιτροπή και την ΚΕ που είχε στήσει ο Μανιαδάκης. Οι δίαυλοι ήταν πολλοί, έτσι η ηγεσία που ήταν έξω στο Βουκουρέστι έπαιρνε πληροφορίες από πολλά κανάλια, πλην Πλουμπίδη. Ομως το μεγαλείο του Νίκου είναι πως δεν πίστεψε πως το Κόμμα από μόνο του θα τον έλεγε ποτέ χαφιέ – αν δεν υπήρχαν εισηγήσεις από εδώ. Σύντομα θα βγουν ονόματα, ονόματα που ήταν εναντίον του.

Πώς ήταν ο Πλουμπίδης;

Ηταν πολύ αυστηρός κομματικός, ξεκάθαρος σε ζητήματα κομματικής πειθαρχίας. Οταν συνελήφθη ο Μπελογιάννης, ο Πλουμπίδης άσκησε κριτική σε πολλούς. Ακόμη δεν ξέρουμε σε ποιους, έγιναν λάθη, δεν τηρήθηκαν τα μέτρα προστασίας που είχε θέσει ο ίδιος για τον Μπελογιάννη.

Τι κρατάτε;

Το μεγαλείο αυτού του ανθρώπου κι αυτό που βγαίνει σήμερα σαν συμπέρασμα, νομίζω πρέπει να διαπαιδαγωγεί τις νέες γενιές και τον προοδευτικό κόσμο, είναι η ακλόνητη πίστη στην ιδεολογία και στο Κόμμα. Το λέει και ο Πλουμπίδης: κάνουμε και λάθη ατομικά και συλλογικά, αλλά όπως είπε ο Λένιν, ένα κόμμα κρίνεται από τη γενναιότητα του πώς αντιμετωπίζει τα λάθη του. Και το Κόμμα μας έχει και τη γενναιότητα να τα αναγνωρίσει και αυτό θα γίνει και με μένα, συμπλήρωνε. Τόσο πίστη, να είναι στο στρατοδικείο, να του λέει ο στρατοδίκης, σε λέει χαφιέ το κόμμα σου και να απαντά: Καλά κάνει. Να τον σφυροκοπάει ο Ρακιντζής και από την άλλη ο στρατοδίκης και να μένει ατάραχος, δεν το βρίσκεις αυτό. Ενα μεγαλείο ψυχής που δεν τον συναντάς. Θα βρούμε – αν καταβυθιστούμε σε αυτόν – πολλά κοινά στοιχεία με τον Μπελογιάννη, με τον οποίο ήταν και πολύ φίλοι. Ηταν άλλο το μέταλλο αυτών των αγωνιστών. Βγήκαν μέσα από παρανομία, δικτατορία, Εμφύλιο, αντιμετώπισαν όλα αυτά τα προβλήματα που σήμερα δεν μπορεί κανείς να φανταστεί. Διαβάσαμε με την ευκαιρία πολύ με τον Γρηγόρη Χαλιακόπουλο που είναι ιστορικός ερευνητής.

Εχει κάνει την έρευνα, έχετε διαβάσει πολύ.

Με απασχολεί χρόνια και πήρα και στοιχεία από το Κόμμα.

Βοήθησε;

Πολύ. Διασταύρωσα στοιχεία και επιβεβαίωσα γεγονότα. Τώρα είμαστε σε μια εποχή δύσκολη, άσχημη πολιτικά. Το αντικομμουνιστικό ψήφισμα της ΕΕ δίνει φτερά σε ακροδεξιές κυβερνήσεις της Ευρώπης, δίνει τη δυνατότητα για μεγαλύτερη αυθαιρεσία, καταστολή, επικίνδυνα πράγματα. Κάπου στο 1930-32 γινόντουσαν αυτά, πάμε σε δύσκολες μέρες.

Μα αν έχουν ξεμπερδέψει με την ουτοπία του κομμουνισμού γιατί επανέρχονται;

Φαίνεται πως δεν τέλειωσαν. Το ΚΚΕ συγκεντρώνει τόσα κόμματα έξω για σειρά ζητημάτων. Αυτό τους ενοχλεί βαθύτατα, πολύ θα ήθελαν να μην υπάρχουν, να τα έχουν θέσει εκτός νόμου. Και επίσης όπως ανεβαίνει η Ακροδεξιά, όπου υπάρχουν ΚΚ θα αντιστέκονται. Το 1935 μην ξεχνάς η Κομμουνιστική Διεθνής έβαλε ως κυρίαρχο στοιχείο την υπεράσπιση της ανθρώπινης οντότητας ενάντια στον φασισμό που ανέβαινε. Ηταν η βασική αιτία που συσπειρώθηκαν οι λαοί. Το 1935-36 στην Ελλάδα αυτό το κάλεσμα είχε τρομερή απήχηση. Οι λαοί όσο κι αν δεν ξέρουν πολλά, έστω κι από ένστικτο, καταλαβαίνουν το σωστό σε καιρό κρίσης.

Γυρνώ στον Πλουμπίδη. Τον γέννησε η εποχή του;

Ναι, κάθε πράγμα πρέπει να κρίνεται στην εποχή του, αυτή η εποχή ήταν ηρωική, άνθρωποι λάκισαν και άνθρωποι έμειναν πιστοί στο μετερίζι τους. Αυτό που λέει ο Πλουμπίδης: Αυτά που δίδασκα τα εφάρμοζα πρώτος εγώ. Ποτέ δεν μετακινήθηκε από τις θέσεις του, ήταν βαθιά πεπεισμένος για την ιδεολογία του, είχε απόλυτη κατανόηση του μαρξισμού – λενινισμού. Είναι και η εποχή, αλλά η εποχή διαλέγει και γεννάει τους τολμηρούς.

Πότε γεννήθηκε η ιδέα σας για τον Πλουμπίδη δραματολογικά;

Από 12 ετών είμαι στο μεροκάματο, έκανα πολλές δουλειές. Το 1964 ήμουν σε μια βιοτεχνία στη Σωκράτους 18, ήμουν πρεσαδόρος. Εκεί δούλευα με τον Μήτσο Τσάρα, πρώτο παράνομο γραμματέα της ΚΝΕ. Μαζί τρώγαμε τα μεσημέρια και πάντα μου έλεγε: Ηρωας ο Αρης, ήρωας ο Μπελογιάννης, ήρωας ο Βαβούδης, αλλά ήρωας και μάρτυρας ο Πλουμπίδης. Ηταν μέλος του Κόμματος τότε, εγώ δεν το ήξερα. Με σημάδεψε. Με τα χρόνια πάντα υπήρχε στο μυαλό μου. Οταν βγήκα στη σύνταξη, σκέφτηκα να κάνω το «Φως που καίει» του Βάρναλη. Στο πρώτο Συνέδριο της ΚΝΕ το παρουσιάσαμε στο Σπόρτιγκ με τον αείμνηστο σύντροφο Κατράκη. Παρουσιάστηκε για χρόνια και όταν τέλειωσα γύρισα στον Νίκο. Διάβαζα το υπέροχο βιβλίο του Γιώργη Μωραΐτη και βρήκα και τον Γρηγόρη Χαλιακόπουλο που είναι φίλος, πατριώτης της γυναίκας μου και καλός ερευνητής. Κόψαμε, ράψαμε. Εχω δέκα τελικά κείμενα. Ακόμη και τώρα, το ένστικτο του ηθοποιού επί σκηνής είναι μεγάλη υπόθεση, η ανάσα του θεατή και η ερμηνεία του ηθοποιού συναντιούνται. Ξέρεις αν τον έχεις κερδίσει ή τον έχεις χάσει. Κάνω και καμία προσθήκη.

Εσείς που είστε κομματικά πιστός, πώς διαχειριστήκατε την τότε στάση του κόμματος;

Το ΚΚΕ έχει ξεκαθαρίσει τα πράγματα. Εχει πει με σαφήνεια πως δεν ευσταθούσαν οι κατηγορίες κατά του Νίκου και όλα αυτά βαραίνουν την τότε ηγεσία του Ζαχαριάδη.

Που επίσης έχει αποκατασταθεί από το ΚΚΕ.

Βέβαια, όταν θα βγουν στοιχεία στην επιφάνεια, θα έχετε τον χρόνο ως νέα γενιά να δείτε την τότε εποχή. Πάντως δεν έκανα σκόντο. Πράγματα που έπρεπε να λεχθούν τα είπα.

Στην Ελλάδα καταγράφεται σήμερα μια τάση αναθεώρησης της Ιστορίας. Φτάσανε κάποιοι να κατηγορούν το ΕΑΜ ως αιτία της βίας των συνεργατών των ναζιστών. Το θέατρο είναι μια ευκαιρία να σταθείς απέναντι στην Ιστορία;

Ασφαλώς ναι. Οι ταγματασφαλίτες όταν μπήκαν οι Γερμανοί τούς παρέδωσαν τα κλειδιά της Αθήνας. Διάβασε τον όρκο του ΕΑΜ και μετά τον όρκο της «Χ». Αυτά που λένε είναι ανιστόρητα. Είναι και το θέατρο ένας τρόπος.

Παίζετε και σκηνοθετείτε. Σας θυμόμαστε να περνάτε ξώφαλτσα από την υπόθεση Μπελογιάννη – Πλουμπίδη στην ταινία του Τζήμα «Ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο».

Το είχε ψάξει πολύ, είχε προλάβει τους παλιούς. Ηταν ψείρας ο Τζήμας. Εκεί κάνω τον – συγκατηγορούμενο του Μπελογιάννη – Καλούμενο. Εξαιρετική ταινία και γι’ αυτό και σάρωσε σε εισιτήρια. Το μεγαλείο του Πλουμπίδη είναι στην Επιστράτευση του 1943. Οταν οι Γερμανοί δώσανε εντολή για επιστράτευση, οι οργανώσεις δημόσιων υπαλλήλων πήραν απόφαση για απεργία. Υπεύθυνος απ’ το Κόμμα ήταν ο Πλουμπίδης. Πήγε και τους είπε «δεν είστε έτοιμοι, οι τριατατικοί, οι δάσκαλοι δεν έχουν ειδοποιηθεί». Κανονίζουν άλλη συνάντηση, πάλι δεν ήταν έτοιμοι, αναβάλλει πάλι. Οταν έφτασε πληροφορία πως την επομένη μέρα θα γίνει ανακοίνωση επιστράτευσης, έκανε έκτακτη σύσκεψη, και ο Νίκος κατεύθυνε όλη τη στάση. Εδωσε εντολή σε πυρήνες να μπουν σε υπουργείο Εργασίας και να κάψουν όλους τους φακέλους, είναι στο κατηγορητήριο αυτό μετέπειτα.

Λέω τώρα να μας πείτε λίγο πώς ξεκινήσατε. Διάβαζα πως προλάβατε τα περίφημα μπουλούκια των ηθοποιών.

Ναι. Οταν πήγαινα το 1964 στη Δραματική Σχολή του Ωδείου Αθηνών έπαιζα παιδικό σε θίασο του Διονύση Χιόνη και σε μια πρωινή παράσταση ήρθε ο Ρολάνδος Χρέλιας. Μου λέει: «Πόσα παίρνεις;». Δώδεκα δραχμές του απαντώ. «Θα σου δώσω 15 δραχμές. Εγώ θα κάνω πως διαβάζω εφημερίδα κι εσύ θα με ενοχλείς». Δούλεψα και με τον Αγκόπ σε πρωινά σε κινηματογράφους και μετά πήγα μπουλούκι με τον Σπανίδη, τον Γιώργο Τσάκωνα, τον Μπουρνελάκια. Πηγαίναμε επαρχία μέχρι που βρήκα δουλειά στο «Μεγάλο μας τσίρκο».

Μεγάλη στιγμή. Ποιον ρόλο;

Στο πρώτο έκανα έναν αυλικό. Μεγάλη στιγμή, ναι, ορόσημο, δεκαπέντε ρόλους έκανα και για τρεις – τέσσερις σεζόν. Γίνονταν αντικαταστάσεις.

Ο κόσμος;

Αποθέωση από τον κόσμο, ξέσπασμα, μυστική επαφή θεατή με θεατρίνο. Στην πρώτη παράσταση η Καρέζη πήγαινε και έλεγε στον Καζάκο πως ζήτησε Σύνταγμα και της δώσανε φάπες. Το κόβει η λογοκρισία μετά και στην ίδια ερώτηση του Καζάκου (Πού ήσουν;) η ίδια έκανε σιωπή και το θέατρο έπεφτε από το χειροκρότημα.

Ξυλούρης;

Δεν έχω γνωρίσει πιο καλό παλικάρι. Ημασταν πολύ φίλοι, ο Νίκος ήταν πολύ αγαπητός και πολύ σπουδαίος.

Καρέζη;

Είχαμε πολύ φιλία. Οταν έδωσα εξετάσεις στη Σχολή, επιτροπή ήταν και ο Ιάκωβος Καμπανέλλης και για το δίπλωμα μου έβαλε άριστα. Πιο μετά που πήγα στα μπουλουκάκια αυτός δίδασκε στη Σχολή Σταυράκου. Εγώ τότε εργαζόμουν σε ένα καφενείο στην Ιουλιανού και πέφτω πάνω του. Τι κάνεις, ρε θεατρίνε; μου λέει. Θα τα παρατήσω, του λέω, πήγα σε μπουλούκι, δεν αντέχω. Με πήγε τότε στην Καρέζη. Της λέει: Αυτός είναι πολύ ταλαντούχος και θέλει να τα παρατήσει. Κάνε κάτι να τον κρατήσεις. Με πήγε στο θέατρο που κάνανε πρόβα τότε το «Τσίρκο». Με κόβει με το μάτι της πάνω – κάτω. Πήγαινε να υπογράψεις συμβόλαιο. Αθήναιον ξεκινήσαμε, μετά πήγαμε Ακροπόλ. Μέχρι που τους πιάσανε (σ.σ.: Καζάκο και Καρέζη).

Εσείς;

Κρύφτηκα για τέσσερις μέρες. Εμενα μόνος στην Καλλιδρομίου. Εμενε ένας γέρος στον 4ο όροφο, είχε αμερικάνικη υπηκοότητα, ήταν ο παππούς τής πρόωρα χαμένης στιχουργού Ιφιγένειας Γιαννοπούλου και με ειδοποίησε: «Κάποιος περίεργος τύπος σε αναζητάει». Την έκανα μερικές μέρες. Ο Καζάκος και η Τζένη συνελήφθησαν. Κάναμε στάση και στείλαμε έγγραφο διαμαρτυρίας, όλος ο θίασος.

Παίζετε και μετά το Πολυτεχνείο;

Ναι, βέβαια. Μετά κάναμε τον «Εχθρό λαό», «Το κουκί και το ρεβίθι». Μαλώσαμε στην απεργία του σωματείου για τη συλλογική σύμβαση.

Ασχολείστε χρόνια με τον συνδικαλισμό των ηθοποιών.

Συνδικαλισμό στο ΣΕΗ από το 1974. Απ’ την αποχουντοποίηση. Και στην ΠΟΘΑ πολλά χρόνια. Μόνος πρόεδρός της παμψηφεί.

Προσφάτως το ΣΕΗ μπήκε στο στόχαστρο γιατί διαφώνησε με την μετονομασία σκηνής στο Εθνικό με το όνομα της μεγάλης Ελένης Παπαδάκης (δολοφονηθείσας απ’ την ΟΠΛΑ).

Λίγο άκυρη η μετονομασία τώρα. Υπάρχει η Συνοδινού, η Παϊζη, η Ασπασία Παπαθανασίου που ήταν λοχαγός του ΕΛΑΣ στην Απελευθέρωση…

Συχνά οι νεότεροι ηθοποιοί πάντως γκρινιάζουν για το ΣΕΗ.

Αμα δεν βάλει ζητήματα δεν έχει λόγο ύπαρξης, όταν πήραμε το σωματείο, είχαμε 6% ως ΚΚΕ, στην επόμενη, πήραμε 30. Και σε άλλη εκλογή 51. Ξημεροβραδιαζόμασταν να το στήσουμε, τρέχαμε για τον κλάδο, στήναμε απεργίες, αν τολμούσε να απολύσει κάποιος ηθοποιό, δεν γινόταν παράσταση. Ο κλάδος μάς εμπιστεύθηκε.

Σήμερα;

Κατακερματισμός στον κλάδο, δεν ξέρει η μάνα το παιδί και το παιδί τη μάνα. Μας λείπουν οι δάσκαλοι.

Οι δικοί σας δάσκαλοι;

Εδωσα εξετάσεις στον Κουν και δεν με πέρασε λόγω προφοράς. Πήγα λοιπόν στο Ωδείο και βρήκα τον Μιχάλη Κουνελάκη που ήταν διευθυντής. Μου λέει: Εχεις ταλέντο, θα σε γράψω, δεν θα πληρώνεις, αλλά στις εξετάσεις του Φλεβάρη αν δεν έχεις άρθρωση θα σε διώξω. Και μου έδωσε ασκήσεις. Τότε έμενα στο Αιγάλεω και πέρναγα μέσα από ελαιώνα και έκανα  ασκήσεις συνέχεια περπατώντας.

Πρώτη ταινία;

Ουσιαστικά το «22» του Κούνδουρου. Είχα κάνει και τα «Χρώματα της Ιριδος» του Παναγιωτόπουλου.

Παίξατε και Θόδωρο Αγγελόπουλο.

«Τοπίο στην ομίχλη», στο «Λιβάδι που δακρύζει» και στην τελευταία που δεν ολοκληρώθηκε. Εκεί έκανα έναν συνδικαλιστή.

Τι κρατάτε από εκείνον;

Την εργασιομανία του, την τελειότητα, την απέραντη ανοιχτή του ποίηση. Ηταν ποιητής του ανοιχτού ορίζοντα, μπορούσε να σου στήσει πλάνο που ήταν σαν πίνακας. Με ήθελε και για τους «Κυνηγούς», αλλά τότε έκανα θέατρο, έπαιζα τα «Παιδιά της πιάτσας» στο Ρεξ. Μου λέει ο Καραγιάννης που το είχε ανεβάσει: Εγώ είμαι συμπαραγωγός του Θόδωρου, αλλά εσένα σε συμφέρει να σε βλέπει κάθε βράδυ εκατοντάδες κόσμου εδώ.

Εχετε γράψει και βιβλία.

Το «Θυμάσαι πατέρα;» διδάχθηκε ως ύλη στο Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ.

Τι πραγματευόταν;

Μετεμφυλιακή εποχή σε ορεινό χωριό. Τα περισσότερα στοιχεία αντλημένα από μένα.

Ο πατέρας σας;

Τσοπάνος και γεωργός. Πετρωτό Φθιώτιδας. Ψηλός, γεροδεμένος, τον εκτιμούσα πολύ.

Κάτι τελευταίο: Πότε μυείστε στις αριστερές ιδέες;

Πρώτο μεροκάματο έκανα 12 ετών, το 1958. Μου λέει το αφεντικό: Να σου δίνω 5 δραχμές την μέρα ή τέσσερις και να βάζω ένσημο. Πέντε, του λέω. Είχα έναν μάστορα κάλφα, Μακρονησιώτη και μου λέει τότε: «Το ένσημο θα σου μείνει. Οσο και να προκόψεις». Πήγαινα νυχτερινό, με έπαιρνε και σπίτι του και τρώγαμε και με ρώταγε: «Γιατί το παιδί του αφεντικού σου τώρα ετοιμάζεται να πάει σχολείο, να φάει, να κοιμηθεί ενώ εσύ δουλεύεις και πας και νυχτερινό; Για σκέψου το, δεν είναι άδικος ο κόσμος;».

Αξίζει να παλεύεις;

Δεν έχεις νόημα αλλιώς η ζωή.