Φροϊδικά lapsus

Στο περίφημο βιβλίο τού Φρόιντ «Η ψυχοπαθολογία της καθημερινής ζωής» ο πατέρας της ψυχανάλυσης τεκμηριώνει την ύπαρξη του ασυνειδήτου, πέραν των ονείρων, μέσω δύο ακόμη ανθρωπίνων φαινομένων, των αστείων και των γλωσσικών ολισθημάτων (lapsus).

Μας εξηγεί λοιπόν πώς από την αδιάκοπη πάλη μεταξύ συνειδητού και ασυνειδήτου κερδίζει πολλές φορές το δεύτερο. Οτι οι απείθαρχες και θαμμένες σκέψεις επιδιώκουν να έλθουν στην επιφάνεια, και ενίοτε τα καταφέρνουν. Και ότι όλη αυτή η βασανιστική διαδικασία των κρυμμένων μηνυμάτων είναι τα γλωσσικά ολισθήματα, οι πράξεις παράλειψης και η επιλεκτική αμνησία.

Πάμε τώρα στα δικά μας τα πολιτικά. Εκεί στην πολιτική θέση συνειδητού επέχουν ο εξωραϊσμός και η προσχηματικότητα και ασυνείδητου η πραγματική ιδεολογική εμμονή, η παγίδευση στην ακαμψία. Κάθε ιδεολογία έχει τα ανομολόγητά της εξάλλου. Από τη σκοπιά της ψυχανάλυσης διάφορες πολιτικές δηλώσεις της τελευταίας εβδομάδας μπορεί να ερμηνευτούν ως φροϊδικά lapsus. Στην πολιτική υπάρχουν υπόρρητα σχήματα και πεποιθήσεις που δεν λέγονται, και small talks της ξύλινης γλώσσας που παρλάρονται αδιαλείπτως.

Ο Μάκης Βορίδης με όρους βρετανικής πολιτικής σημειολογίας εκπροσωπεί αναμφισβήτητα την πούρα συντηρητική πτέρυγα της ΝΔ. Δεν το κρύβει άλλωστε. Ο συντηρητισμός στις βαθιές ιδεολογικές εκφάνσεις της κοινωνιολογίας είναι συμβάλλον μέρος της σύγχρονης εξέλιξης της αστικής δημοκρατίας. Δεν πρέπει να υποτιμάται γιατί εκφράζει πολλούς ανθρώπους, ίσως τους περισσότερους. Ωστόσο η συντηρητική αντίληψη εκλαμβάνει την ασφάλεια ως κυριολεκτικό δόγμα «νόμος και τάξη», όπου δικαιολογείται πιθανώς ο αυταρχισμός. Ο ίδιος βέβαια είναι ένας συγκροτημένος νομικός και δεινός ρήτορας που εκ των πραγμάτων αντιλαμβάνεται εννοείται με περισσή επάρκεια τα θεωρητικά και πρακτικά προτάγματα του νομικού πολιτισμού και του κράτους δικαίου. Αυτή είναι μια ισχυρή συνειδησιακή όψη του.

Ετσι, στην περίπτωση του Μάκη Βορίδη, η υπερσυντηρητική δεξιά κοσμοθεώρηση διατυπώνεται ευσχήμως κάνοντας χρήση του έγκριτου νομικού λόγου. Λέει λοιπόν, «κάθε νόμος είναι καταναγκασμός», άποψη με την οποία δεν μπορείς παρά να συμφωνήσεις αν γνωρίζεις βασικά νομικά και ελάχιστη πολιτική κοινωνιολογία. Στη συνέχεια όμως απέναντι στη δημοσιογραφική πρόκληση της απλοϊκής επαγωγικότητας «αν και το ξύλο έχει αναγκαστικότητα» η ασυνείδητη πεποίθηση, που στην πραγματικότητα ελλοχεύει λανθάνουσα, σπεύδει να συμφωνήσει. Ομως η αισθητική του δημόσιου λόγου έχει τρωθεί, γιατί η έννοια του «ξύλου» βαρύνεται με τη σημειολογία της επιθετικότητας.

Αντίστροφα τώρα εκεί που η αριστερή ιδεαλιστική προσχηματικότητα για το Προσφυγικό δίνει ρέστα μελό «ευαισθησίας» από τον ΣΥΡΙΖΑ, ο κατά τα άλλα συμπαθής Θοδωρής Δρίτσας μετράει με αυθόρμητη κυνικότητα τους βιασμούς των παιδιών με τη μεζούρα. Εδώ η ομολογία του ασυνείδητου ότι μάλλον έτσι θα υπολογίζουν στην Κουμουνδούρου τις επιδόσεις στο Μεταναστευτικό για να προασπίσουν την πολιτική τους με νούμερα και πιθανοκρατικές προσεγγίσεις είναι το πιθανότερο. Ομως υπό την αντήχηση του τηλεοπτικού στούντιο, που ακούγεται σε όλη την Ελλάδα, η δήλωση είναι αποκρουστική. Εκλαμβάνεται ως λεκτικό ατόπημα ακραίου κυνισμού. Εδώ η υπεράσπιση της κομματικής γραμμής (η ασυνείδητη ανάγκη) υπερισχύει της υποκριτικής ευαισθησίας, του δακρύβρεχτου ανθρωπισμού (πλαστό συνειδητό προσωπείο).

Ετσι κι αλλιώς βέβαια ακόμη και πριν από τον Φρόιντ η λαϊκή θυμοσοφία ήξερε και έλεγε: «Γλώσσα λανθάνουσα την αλήθεια λέγει».

Ο Σταύρος Κωνσταντινίδης είναι πολιτικός μηχανικός, συγκοινωνιολόγος –  συγγραφέας