Ο Χατζιδάκις, {LF}οι κουρείς και {LF}η καλή όπερα

Ο Μάνος Χατζιδάκις τον Φεβρουάριο του 1973 ετοιμάζει με τη συνεργασία του χορογράφου Μορίς Μπεζάρ και του σκηνογράφου-ενδυματολόγου Τιερί Μποσκέ το ανέβασμα της  «Τραβιάτας» του Βέρντι στο Τετάρ Ντε Λα Μονέ στις Βρυξέλλες. Ο Μπεζάρ σκηνοθετεί, ο Μποσκέ ετοιμάζει τα σκηνικά και τα κοστούμια και ο Μάνος Χατζιδάκις ως αρχιμουσικός έχει αναλάβει τη μουσική διεύθυνση. Δύο ακόμη ελληνικά ονόματα συνδέονται με αυτό το καλλιτεχνικό εγχείρημα: της σοπράνο Βάσως Παπαντωνίου στον ρόλο της Βιολέτας και της Ελλης Νικολαΐδη, η οποία έχει αναλάβει τη διεύθυνση της χορωδίας. Ο Γ. Κ. Πηλιχός καταγράφει στο μαγνητόφωνό του τη συνέντευξή του με τον Μάνο Χατζιδάκι μετά τις πρόβες στη βελγική πρωτεύουσα.

Μιλάμε για την «Τραβιάτα» και δεν σας ρώτησα τι γνώμη έχετε γενικά για την όπερα.

Εγώ βασικά είμαι ένας άνθρωπος του θεάτρου. Μέσα από τη μουσική λειτουργώ θεατρικά. Κατά συνέπεια, πιστεύω σε οποιαδήποτε μορφή μουσικού θεάματος. Λέω μουσικό θέαμα γιατί η έννοια της όπερας ως όπερα δεν με ενδιαφέρει, όπως δεν με ενδιαφέρει και το λεγόμενο κλασικό μπαλέτο. Είναι πράγματα εντελώς νεκρά στην εποχή μας, τα οποία διατηρούνται μόνο για να απασχολούν τους λίγους πιστούς που έχουν απομείνει σε ολόκληρο τον κόσμο. Η έννοια της όπερας στο παραδοσιακό ανέβασμα ανήκει σε κάτι μειοψηφίες που εξακολουθητικά και χωρίς καμία μουσική ή θεατρική ανάγκη μέσα τους πηγαίνουν για να δουν, να μετρήσουν τις κορόνες των τενόρων, τις υψηλές νότες των σοπράνο, λες κι η όπερα είναι ένα άθλημα, όπως το ακόντιο ή όπως οι ταυρομαχίες! Γι’ αυτό, όπως ίσως θα γνωρίζετε, στην όπερα συχνάζουν οι κουρείς! Μάλιστα! Οι τελευταίοι θαυμαστές της όπερας είναι οι κουρείς. Εγώ ο ίδιος έχω διαπιστώσει ότι οι περισσότεροι από αυτούς που με κουρεύουν είναι λάτρεις της όπερας! Κι έχουν χρονόμετρα στην τσέπη τους όταν πάνε στο θέατρο και μετρούν πόσο στέκεται στην κορόνα ο τάδε τενόρος ή ο τάδε βαρύτονος ή η τάδε σοπράνο. Καταλαβαίνετε ότι έτσι αντιμετωπισμένη η όπερα είναι κάτι που δεν με συγκινεί πάρα πολύ!..

Ωστόσο, αγαπώ πάρα πολύ το θέατρο και φυσικά το μουσικό θέατρο με την έννοια του πιο σοβαρού. Λοιπόν, η όπερα είναι ένα είδος που έχει βέβαια πεθάνει, αλλά που μας έχει κληροδοτήσει μεγάλα έργα. Ετσι, η όπερα πάντα με απασχολεί. Και πιστεύω ότι σήμερα η όπερα μπορεί να λειτουργήσει ανάμεσά μας μόνο αν υπάρξουν δύο μεγάλοι παράγοντες: ένας σπουδαίος μαέστρος, που να μην ανήκει στο μόνιμο προσωπικό ενός λυρικού θεάτρου, αλλά να έρχεται στην όπερα μόνο όταν έχει ιδέες προς ανανέωση του είδους, καθώς κι ένας πολύ μεγάλος σκηνοθέτης που κι αυτός να μην ασχολείται ξερά επαγγελματικά κι αποκλειστικά με την όπερα, αλλά κατ’ εξαίρεση. Οπως λόγου χάρη ο Μπεζάρ ή ο Βισκόντι ή ο Τζεφιρέλι, που ανεβάζουν έργα μόνο όταν έχουν να δώσουν κάτι καινούργιο, κάτι αληθινά επαναστατικό. Αλλιώς η όπερα με αυτούς τους μόνιμους σκηνοθέτες της ρουτίνας, ιδίως των μεγάλων ιταλικών θεάτρων, είναι ανυπόφορη.

Εχω παρακολουθήσει πρόβες σε τέτοια θέατρα. Ξέρετε τι μου θυμίζουν οι σκηνοθέτες αυτών των θεάτρων; Τους αστυφύλακες που ρυθμίζουν την τροχαία κίνηση! Επειδή τα θέατρα αυτά είναι πολυπληθείς οργανισμοί αντιμετωπίζουν προβλήματα κινήσεως πάνω στη σκηνή. Να βγει φέρ’ ειπείν ο Τίτο Γκόμπι στη σκηνή χωρίς να τρακάρει πάνω σε στρατιώτες, καμήλες ή άλογα. Εβλεπα κάποτε σε δοκιμή ενός τέτοιου θεάτρου έναν άνθρωπο να πηγαινοέρχεται νευρικά, ιδρωμένος μεταξύ σκηνής και πλατείας, να σπρώχνει τους χορωδούς, να δίνει παραγγέλματα: «Εσείς εκεί πηγαίνετε όλοι αριστερά», «εσείς, οι άλλοι, δεξιά!». Ρώτησα κάποιον τι ήταν ο άνθρωπος αυτός και πήρα την απάντηση: «ο σκηνοθέτης»! Ε, όχι, έτσι αντιμετωπισμένη η όπερα δεν με ενδιαφέρει φυσικά…