«Ελληνες του Πόντου, {LF}οι τελευταίοι Βυζαντινοί»

Ξεκινάμε με ένα «γεια σου, τι κάνεις;». Εκεί σταματούν τα ελληνικά με τον Μίρκο Χάινεμαν και περνάμε στη συζήτηση για το βιβλίο του: «Οι τελευταίοι Βυζαντινοί» (Die letzten Byzantiner – Die Vertreibung der Griechen vom Schwarzen Meer, εκδ. Ch. Links Verlag). Δεν είναι άλλοι από τους Ελληνες του Πόντου. Ο Χάινεμαν, απόγονός τους, σπάνιο δείγμα γερμανού με ποντιακή καταγωγή, ερευνώντας την ιστορία της γιαγιάς του Αλεξάνδρας από το Ορντού του Πόντου, ιχνηλατεί τον ξεριζωμό των Ποντίων από τις πατρογονικές τους εστίες αφήνοντας πίσω 2.500 χρόνια ιστορίας.

Στο γερμανικό σχολείο, στο μάθημα Ιστορίας για τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο δεν υπήρχε καμία αναφορά στη Γενοκτονία των Ποντίων. «Οταν μιλάμε για εκείνη την εποχή, στη Γερμανία κοιτάζουμε προς τα δυτικά και όχι προς τα νοτιο ανατολικά», λέει ο Χάινεμαν, μολονότι η Οθωμανική αυτοκρατορία ήταν σύμμαχος της Γερμανίας. Ενας λόγος παραπάνω για τον Χάινεμαν να αναζητήσει με τη ματιά του Γερμανού την καταγωγή του από τους Ελληνες του Πόντου και να την παρουσιάσει στους Γερμανούς με την πρόσβαση που του δίνει το γερμανικό όνομα και η γερμανική γλώσσα. Το κάνει πλέκοντας αριστοτεχνικά την προσωπική διαδρομή της γιαγιάς του με την ιστορία των Ελλήνων του Πόντου από τη μυθολογία και την Αργοναυτική Εκστρατεία μέχρι την άνθηση στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία και τον ξεριζωμό τους με το τέλος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στο πρώτο τέταρτο του προηγούμενου αιώνα.

Στις 9 Αυγούστου 1917, όταν ρωσικά πολεμικά πυρπόλησαν την πόλη Ορντού, οι χριστιανοί κάτοικοί της έμειναν εκτεθειμένοι στα αντίποινα των Τούρκων που τους θεωρούσαν συμμάχους των ομόθρησκων Ρώσων. Σε αυτούς που κατάφεραν να επιβιβαστούν στα ρωσικά πλοία για να σωθούν ήταν και η 15χρονη Αλεξάνδρα χάνοντας μέσα στον πανικό την υπόλοιπη οικογένεια. Το πλοίο τη μετέφερε στη Ρωσία όπου ως υπηρετικό προσωπικό κάποια χρόνια, αργότερα έφτασε στην Κωνσταντινούπολη και με την ανταλλαγή των πληθυσμών το 1922 κατέληξε στην Καβάλα.

Ο Χάινεμαν πέρασε τα παιδικά καλοκαίρια στη γιαγιά στην Καβάλα, ήξερε αποσπασματικά την ιστορία της. Στην οικογένεια τότε δεν συζητούσαν το θέμα αυτό. Πολύ αργότερα, ελεύθερος δημοσιογράφος, με δημοσιεύσεις στις μεγαλύτερες εφημερίδες της Γερμανίας άρχισε να ερευνά τα φρικτά γεγονότα εκείνης της εποχής. «Ξαφνικά βρέθηκα μέσα σε μία ιστορία, παρόμοια με τη Γενοκτονία των Αρμενίων, την εξολόθρευση των Ποντίων με 353.000 νεκρούς, τις θηριωδίες, τις πορείες θανάτου. Για μένα ήταν εντελώς άγνωστα», λέει ο Χάινεμαν. Βρήκε ένα ρεπορτάζ στην εφημερίδα «Νιου Γιορκ Τάιμς» το 1918 που περιγράφει τα δραματικά γεγονότα του Ορντού με μαρτυρίες προσφύγων που έφτασαν στη Νέα Υόρκη, «ταίριαζαν με τις ιστορίες που γνώριζα από την οικογένειά μου», λέει ο Χάινεμαν.

Το βιβλίο σε τρία επίπεδα: την οικογενειακή ιστορία, τις προσωπικές του αναμνήσεις με την προσωπική του εμπλοκή και την ελληνική κουλτούρα 2.500 ετών στον Πόντο. «Είναι ένα τεράστιο θέμα και στις 250 σελίδες του βιβλίου πολλές πτυχές απλά σκιαγραφούνται για να δώσουν μία συνολική εικόνα και σε αναγνώστες που δεν έχουν ιδιαίτερη γνώση του θέματος», λέει ο Χάινεμαν.

Ο αναγνώστης μαθαίνει για τα ιστορικά γεγονότα μέσα από την πλοκή της προσωπικής διαδρομής που είναι μέρος του βιβλίου. Τα συναισθηματικά στοιχεία είναι αυτονόητα για την ιστορία της γιαγιάς, τη μητέρα του που σπούδασε στην Ιταλία, φοιτήτρια γνώρισε τον γερμανό πατέρα του που ήταν στην Ελβετία, στη δεκαετία του 1960 εργάστηκε ως μηχανικός στη Θεσσαλονίκη, εκεί γεννήθηκε το 1966 ο Μίρκο, αλλά με τη δικτατορία η οικογένεια μετακόμισε στη Γερμανία.

Στο ιστορικό κομμάτι, η γερμανική, αποστασιοποημένη ματιά του «Πόντιου» Χάινεμαν διαφοροποιείται από την κατά κανόνα θυμική ελληνική θεώρηση των γεγονότων. Στο Ορντού τον ξεναγεί ένας Τούρκος, η γιαγιά του οποίου κατάγονταν από τη Δράμα και έζησε το δράμα του ξεριζωμού από την αντίθετη πλευρά. «Οταν συζητώ με Τούρκους για το θέμα αυτό μου λένε για ένα εκατομμύριο πρόσφυγες των Βαλκανικών Πολέμων», λέει ο Χάινεμαν.

Η βασική αιτία της τραγωδίας, για τον συγγραφέα, ήταν ο ανερχόμενος εθνικισμός τον 19ο – 20ο αιώνα. Η ανταλλαγή πληθυσμών στόχευε στην εθνική ομογενοποίηση Ελλάδας και Τουρκίας, ήταν η πρώτη εθνοκάθαρση στην ιστορία βάσει διεθνούς συμφωνίας. «Αλλά η ποικιλομορφία της ανθρώπινης κουλτούρας δεν συμπιέζεται εύκολα σε εθνικά σύνορα», λέει ο Χάινεμαν, «δεν μπορούμε να ξαναγράψουμε την ιστορία, αλλά πρέπει να βρούμε έναν τρόπο να την αντιμετωπίζουμε». Πώς; «Να παραδεχτούμε ανοιχτά όσα έγιναν – και προς την κατεύθυνση της Τουρκίας, να μην στήνουμε μνημεία σε εγκληματίες πολέμου».