Η χαρά του προβοκάτορα

Στο κλασικό πλέον νουάρ μυθιστόρημα «Ο ταχυδρόμος χτυπάει πάντα δυο φορές» του Τζέιμς Κέιν συμβαίνει το εξής παράδοξο που προσλαμβάνει διαστάσεις αρχαίας ελληνικής τραγωδίας: το παράνομο ζευγάρι των εραστών αθωώνεται για ένα έγκλημα που έκανε και καταδικάζεται για ένα έγκλημα που δεν έκανε. Ανάλογη τραγική ειρωνεία ελλοχεύει και πίσω από κάθε πετυχημένη προβοκάτσια. Η χαρά του προβοκάτορα είναι διπλή. Χαίρεται και για όποια δική του προβοκάτσια επιτυγχάνει τον σκοπό της, χαίρεται και για όποια ενέργεια δεν είναι δική του προβοκάτσια, αλλά εξυπηρετεί εξίσου τους δικούς του στόχους. Προβοκάτσια κυριολεκτικά σημαίνει πρόκληση – και κάθε πρόκληση προϋποθέτει γόνιμο έδαφος. Σήμερα μπορεί να θεωρείται από τους ιστορικούς λίγο – πολύ ως κοινός τόπος ότι ο εμπρησμός του Ράιχσταγκ ήταν προβοκάτσια του Χίτλερ, αλλά τον Φεβρουάριο του 1933 ελάχιστοι ήταν οι Γερμανοί που δεν πίστευαν ότι είναι έργο των κομμουνιστών. Οι προβοκάτσιες λειτουργούν ως αυτοεκπληρούμενες προφητείες: όσον καιρό δεν προσκομίζονται αδιάσειστες αποδείξεις για την ταυτότητα των δραστών, εσύ άνετα βάζεις στη θέση τους εκείνους που εικάζεις ότι είναι οι δράστες. Εάν η εικασία δεν συνάδει με την αλήθεια, τόσο το χειρότερο για την αλήθεια.

Την Κυριακή που μας πέρασε, λίγες ώρες πριν στηθεί το μπάρμπεκιου-διαμαρτυρία με χοιρινό και αλκοόλ κοντά στον προσφυγικό καταυλισμό των Διαβατών, άγνωστοι με αυτοσχέδιο εμπρηστικό μηχανισμό έκαψαν την Αγία Τράπεζα στον ναό του Αγίου Χαραλάμπους, στο χωριό Χαλκειός της Χίου. Ο ναός βρίσκεται σε απόσταση πεντακοσίων μέτρων από τον τοπικό προσφυγικό καταυλισμό. Δεν χρειαζόταν ιδιαίτερο σπρώξιμο για να πάρει μπρος το καβουρντιστήρι των απλοϊκών συλλογισμών: Ποιοι έχουν λόγο να κάψουν μια Αγία Τράπεζα; Αυτοί που μισούν την Ορθοδοξία, κατ’ επέκτασιν τον Χριστιανισμό. Το μακρύ χέρι του ISIS. Οι ισλαμιστές έποικοι. Τα φίδια στον κόρφο μας. Πράγματι, τα party animals των Διαβατών την επομένη, αυτήν την εξήγηση έδωσαν. Το πράγμα μιλάει από μόνο του. Τι έτι χρείαν έχομεν μαρτύρων; Εάν ήμουν εγώ ο προβοκάτορας, είτε είχα δώσει προσωπικά την εντολή είτε δεν είχα ιδέα για τον εμπρησμό, θα ήμουν εξαιρετικά ικανοποιημένος με το αποτέλεσμα. Μονά-ζυγά, δικά μου.

Στον συρμό της προβοκάτσιας εύκολα επιβιβάζεσαι, αλλά δύσκολα αποβιβάζεσαι. Προβοκάτσιες αντιμετωπίζουμε από τότε που το ανθρώπινο γένος ανακάλυψε τα οφέλη της κουτοπονηριάς, μα δεν έχουμε βρει μέχρι σήμερα άλλους τρόπους αντιμετώπισης από την επαγρύπνηση και την πληροφόρηση, το πέρασμα από δεύτερο και από τρίτο κόσκινο κάθε εξωφρενικής είδησης που φθάνει στ’ αφτιά μας. Εάν παίρναμε τοις μετρητοίς όσα ακούσαμε αυτές τις μέρες από διάφορους αφελείς ή όχι και τόσο αφελείς διαχειριστές της μισαλλοδοξίας, θα μέναμε με την εντύπωση ότι η πατρίδα μας δέχεται ολομέτωπη επίθεση από στίφη εξαθλιωμένων προσφύγων και ο τρισχιλιετής πολιτισμός της – ο πολιτισμός του μπάρμπεκιου, καθώς φαίνεται – ψυχορραγεί από τα θανάσιμα πλήγματα των βαρβάρων. Λέτε πραγματικά όλες αυτές οι βασανισμένες υπάρξεις, που δραπέτευσαν από την επίγεια κόλαση της δικής τους πατρίδας, που θέλουν απεγνωσμένα να φύγουν και από εδώ, να σκανδαλίζονται επειδή οι συμπατριώτισσές μας κυκλοφορούν στους δρόμους αμανίκωτες; Τι νομίζουμε, αλήθεια; Πως η δική μας έφεση στη σαχλαμάρα είναι μεταδοτική;

Κάθε μέρα που περνάει, μακαρίζω τον Μάνο Χατζιδάκι. Ετυχε να τον γνωρίσω, όταν εκείνος ήταν 58 χρόνων κι εγώ 24. Προέβλεψε με σπάνια διορατικότητα πότε μια κοινωνία παύει να φοβάται το τέρας επειδή έχει μεταμορφωθεί η ίδια σε τέρας. Ηταν όμως και ανέλπιστα τυχερός. Πέθανε το 1994. Πολλά χρόνια πριν (ξανα)πάρουν σάρκα και οστά οι δικοί του εφιάλτες.